Khảo cứu sự tích Thánh tổ Không Lộ Đại Pháp Sư

Theo các sách Trích Quái (摭怪) và Sử nhà Trần, Sư người hương Giao Thuỷ (膠水), phủ Hải Thanh (海清). (Thời Lý gọi là phủ Hải Thanh, Trần Thái Tông đổi gọi là Thiên Thanh (天清), Trần Thánh Tông đổi gọi là Thiên Trường (天長) (nay là Phủ Xuân Trường (春長)).

Hương Giao Thủy ngày nay là xã Hộ Xá (sau đổi thành Nghĩa Xá), huyện Giao Thủy). Điều này có ghi trong sách An Nam Chí (安南志) của Cao Hùng Trưng (高熊徵).

Theo các sách Trích Quái, Địa Dư Chí, Hoàng Việt Thi Tuyển, Hành Thiện Tiền Lục thì Sư họ Dương (陽), húy là Minh Nghiêm (明嚴), tên hiệu là Không Lộ (空路 - Khổng Lộ), Sư làm nghề đánh cá. Mẹ Sư họ Nguyễn, nay ở chùa Hưng Long (興隆) xã Hán Lý (漢里) tỉnh Hải Dương (海陽) còn có tượng thờ, tên cha của Sư chưa khảo được.

Sư sinh ngày 14 tháng 9 năm Bính Thìn - 1016, năm thứ 7 niên hiệu Thuận Thiên dưới triều vua Lý Thái Tổ. Sư sinh tại làng Hán Lý, phủ Vĩnh Lại (nay là Phủ Ninh Giang), tỉnh Hải Dương. Bà mẹ họ Nguyễn người làng này. Ngày nay ở chùa Hưng Long làng Hán Lý (thường gọi là chùa Tôn), trước chùa có sông quanh co 9 khúc, chùa xưa do Không Lộ xây dựng. Không Lộ kết anh em với Đạt Mạn (達漫), Đạo Hạnh (道行). Về sau này, người xã Hán Lý tạc tượng ba vị (Không Lộ, Đạt Mạn, Đạo Hạnh) thờ ở chùa làng. Ngày nay, ở làng Ngoại Lãng (外朗), huyện Thư Trì (舒池) có Đền thờ Đạt Mạn (達漫).

Sư lớn lên, lấy nghề đánh cá (02) làm vui. Ngày nay đồ thờ cúng Không Lộ ở chùa xã Dũng Nghĩa có chiếc thuyền đánh cá, chính là nói về di tích đó. Sư thường qua lại núi Đàm Khánh (覃慶) ở Trường An (長安)(nay là tỉnh Ninh Bình). Ở núi Tam Điệp (三曡), huyện Yên Mô (安謨), tỉnh Ninh Bình (寧平), phía bắc đường cái quan, có các quả núi hình thù giống như đầu cá, hoặc như xương cá, dân gian gọi là ““Đó” (03) Không Lộ”. Ở núi Hàn Sơn (翰山), quận Cửu Chân (九真) (nay là tỉnh Thanh Hóa - 清化), thuộc trang (làng) Chính Đại (正大), huyện Tống Sơn (宋山), có một dòng sông chảy giữa hai bờ là hai bức tường núi đá đựng đứng, cũng được gọi là “Đó Không Lộ”. Ở cuối dãy núi bờ sông ấy, có một ngôi chùa cũng có tên là chùa Không Lộ.

Trong chùa chỉ có duy nhất một bức tượng. Các cửa biển Chích Trứ (隻箸), Cô Hồn (孤魂), Thần Phù (神符), Cổ Động (古洞) (03b), Sư đều đã tới và có làm thơ ngâm vịnh.

Ví dụ, có bài thơ:

Thiên liên bích thụ thụ liên thiên,

Yên toả thanh sơn sơn tỏa yên,

Thụ nhiễu tùng la la nhiễu thụ,

Xuyên thông vu hạp hạp thông xuyên,

Tửu mê tuý khách khách mê tửu,

Thuyền tống hành nhân nhân tống thuyền,

Hội đắc tri âm âm đắc hội,

Truyền kim đáo cổ cổ kim truyền (04)

Hay bài thơ: 

Vạn lý thanh giang vạn lý thiên,

Nhất thôn tang giá nhất thôn yên,

Ngư ông thuỵ trứ vô nhân hoán,

Quá Ngọ tỉnh lai tuyết mãn thuyền (05)

hoặc:

Lão hỹ yên hà tẩu,

Na tri lợi lộc môn,

Thuỳ câu dương liễu ngạn,

Tát võng địch hoa thôn,

Bả trạo ngâm phong tuyết,

Đắc ngư thị tửu tôn,

Sơn tiều thời ngộ ngã,

Kim cổ mạn tương luân (06)

Trong các sách Hoàng Việt Thông Chí, Thần Phật Môn đều có chép những bài thơ này.

Sư ham vui thú yên hà, ngao du trăng gió, nhưng chí mộ đạo thiền, mỗi khi gặp danh lam chùa cổ, đều rất phấn khởi tham quan vãn cảnh và ngâm ngợi.

Năm thứ hai niên hiệu Thiên Cảm Thánh Vũ dưới triều vua Lý Thái Tông, Giáp Thân, 1044, Sư 29 tuổi, bèn bỏ nghề đánh cá đi tu thiền. Ban đầu Sư theo học Noản Cư Sĩ (赧居士) ở hương Bảo Tài (保財- Chưa rõ là ở đâu?) (Việc này ghi ở trong Tiền lục ở chùa Keo Hành Thiện). Sư thường ngày tụng kinh Đà La Ni (Việc này ghi ở trong sách Trích Quái), quanh năm mặc áo gai, ăn hoa quả rau rợ, coi cuộc sống nhân gian là phiền não khổ hạnh cần đoạn tuyệt.

Năm thứ tư niên hiệu Long Thuỵ Thái Bình dưới triều vua Lý Thánh Tông, Đinh Dậu, 1057, Sư 42 tuổi, theo học Thiền Sư Thảo Đường. Theo sách An Nam Chí (07) và Tiền lục ở chùa Keo Hành Thiện, Thiền Sư Thảo Đường vô cùng đạo hạnh, tinh thông đạo pháp, được vua Lý phong là Quốc Sư, sau ngồi xếp bằng theo lối kiết già mà viên tịch. (Tên tuổi, quê quán của vị Thiền sư này chưa biết là thế nào, đợi khảo sau.). Thiền sư Thảo Đường thường nói: “Cậu học trò này cốt cách phi phàm, ngày sau tất sẽ là người nối truyền đạo Phật vậy!”. Xem thế, đủ biết các bậc tiền bối đã coi trọng Không Lộ như thế nào !

Năm đầu niên hiệu Chương Thánh Gia Khánh dưới triều vua Lý Thánh Tông, Kỷ Hợi, 1059, Sư 44 tuổi, tu ở chùa Hà Trạch (荷澤) (Theo sách Trích Quái, Sư kết bạn với Giác Hải, cùng tới tu học ở “Hà Trạch”, tất “Hà Trạch” là tên chùa, mà nay chưa rõ là ở đâu, còn theo sách Tiền Lục ở chùa Keo Hành Thiện thì nói Sư theo học Thiền Sư Hà Trạch, nghĩ cũng lạ !?). Sư kết bạn với Giác Hải, Đạo Hạnh. Giác Hải thường gọi Sư là anh, Đạo Hạnh là anh cả. Cùng tìm về chùa Diên Phúc ở Hải Thanh trú trì. Chùa Diên Phúc, sau đổi tên thành Viên Quang, tức chính là chùa ở xã Hộ Xá huyện Giao Thủy.

Năm Tân Sửu, 1061, Sư 46 tuổi, am hiểu sâu sắc Thiền môn, phàm tam tạng (三藏)(08), lục giới (六戒) đều khảo cứu hiểu biết sâu sắc rành rọt. Một ngày kia, Sư nói với hai bạn: Tu Phật cốt tu đến mức cao siêu, chúng ta theo học Phật cũng đã lâu, mà phép tam muội nhà Phật không biết tu học mấy đời mấy kiếp nhân sinh mới thấu được. Nghe nói ở phương Tây, nước Thiên Trúc là nơi xưa Phật Tổ giáng sinh, sao chúng ta không tìm đến đó cầu học xem sao !? Từ đó, ba người cùng ấp ủ sang Tây Thiên xin học phép lạ.

Năm Nhâm Dần, 1062, Sư 47 tuổi, cùng hai bạn lên đường sang nước Kim Xỉ Man (金齒蠻), tức nước Phật. Đi đến sông Tam Kỳ (三岐), không có thuyền để qua sông, bất ngờ thấy một ông lão, ngồi trên một chiếc thuyền nhỏ nhàn nhã chèo chơi trên sông, Ba Sư bèn hỏi đường đi đến Tây Thiên còn xa không? Ông lão nói: núi non hiểm trở, không có đường đi, tôi có con thuyền nhỏ này, có thể chở giúp tới nơi, rồi còn lấy cây gậy, trỏ thẳng hướng tây là nơi đến. Ba Sư mừng lắm, xuống thuyền. Thoáng chốc thuyền đến Tây Thiên, Hai Sư nói Đạo Hạnh ở lại thuyền chờ đợi, rồi lên bờ đi trước. Xa xa nhìn thấy một dãy chùa chiền, tàn rồng lọng báu, lâu đài rực rỡ, ao hồ lung linh, đẹp đẽ huyền diệu vô cùng. Vội nhanh nhanh đi vào, thấy Đức Phật Tổ ngồi trên toà cao, đang giảng kinh văn, phép tam huyền, truyền thụ đạo pháp. Hai Sư sụp lạy dưới thềm, Đức Phật Tổ cho phép ngồi, rồi truyền thụ tâm ấn, phép báu cho. Ngay trong ngày, hai Sư giác ngộ, tiếp thụ và hiểu biết rất nhiều phép đạo, bèn cúi đầu lạy xin từ biệt ra về.

Đạo Hạnh ở lại thuyền chờ, đã lâu lâu mà không thấy hai Sư trở lại, trong lòng ngờ vực, bỗng thấy một bà lão đi tới bờ sông, Đạo Hạnh liền hỏi có gặp hai ông Sư không? Bà lão nói: Hai Sư đã gặp và được Phật Tổ Như Lai truyền cho tâm ấn, phép báu, đã ra về lâu lắm rồi. Đạo Hạnh biết bà lão này không phải người tầm thường, bèn quỳ xuống xin được dạy bảo. Bà lão dạy cho Đạo Hạnh các phép rút đất, vượt biển, qua sông. Đạo Hạnh lạy tạ xong lên đường đuổi theo sau hai Sư. Khi gặp hai Sư, Đạo Hạnh biến thành con hổ, nhảy múa gào thét, làm ra cái thế vồ bắt người.

Hai Sư cười mà rằng: Nếu muốn như thế, thì sau này ắt sẽ được. Đạo Hạnh sợ hãi, quỳ lạy, nói với hai Sư: Nghiệp chướng chưa được trừ hết, phiền hai Sư về sau cứu giúp cho. Liền đó, ba anh em cùng ngồi thuyền trở về. Theo sách Hoàng Việt Thông Chí, Thần Phật Môn thì Đạo Hạnh về núi An Sơn, tức núi Phật Tích, Không Lộ cùng Giác Hải về chùa Diên Phúc.

Chùa Viên Quang. Ảnh: Internet

Năm Quý Mão, 1063, Không Lộ 48 tuổi, xây dựng chùa Nghiêm Quang (Nghiêm Quang Tự - 嚴光寺) sau đổi tên là chùa Thần Quang (Thần Quang tự - 神光寺), tức cũng chính là chùa ở Trang Dũng Nhuệ huyện Giao Thuỷ, (09). Theo sách Hoàng Việt Thi Tuyển (皇越詩選), Sư có bài kệ:

Trạch đắc long xà địa khả cư,

Dã tình chung nhật lạc vô dư, 

Hữu thời trực thướng cô phong đính,

Trường khiếu nhất thanh hàn thái hư (10).

Theo sách An Nam Chí của Cao Hùng Trưng, từ đó, phong độ biến hóa huyền diệu của Sư ngày càng tinh tấn, bay trên không, lướt trên mặt nước, hàng long phục hổ, muôn kỳ vạn lạ, người thường khó mà hiểu nổi. Sư thường vân du Hành Cung (nay được đổi tên là Hành Thiện từ năm thứ 4 triều vua Minh Mạng – Quý Mùi, 1823) huyện Giao Thuỷ, Nhương Đông (瀼東) huyện Nam Trực (南直), Lộng Khê (弄溪) huyện Phụ Dực (附翼), thuộc Trấn Sơn Nam (nay là Nam Định); Lạc Lâm (樂林) huyện Thạch Thất, thuộc Sơn Tây (Trên núi Lạc Lâm có chùa Không Lộ, tương truyền là Sư Không Lộ mất ở đó); Ở Phả Lại (普賴), huyện Quế Dương (桂陽 - nay là Quế Võ), thuộc Trấn Kinh Bắc (nay là Bắc Ninh), trên núi ở ven sông Lục Đầu, tương truyền rằng xưa là nơi Sư Không Lộ từng trú trì chùa ở đó, đúc quả chuông rất lớn. Về sau chuông chìm xuống bờ sông cạnh chùa. Theo sách Địa Dư Chí (地輿志) của Phạm Đình Hổ (范廷琥), thì ở chùa Đại Lãm (大覽) thuộc xã Lãm Sơn (覽山) huyện Quế Dương (桂陽), có quả chuông đúc năm thứ 2 niên hiệu Quảng Hựu (廣祐) dưới triều vua Lý Nhân Tông, Bính Dần, 1086, là nơi Sư Không Lộ tu hành, di tích hãy còn; Ở trong động Dương Nham (陽岩), xã Dương Nham (陽岩), huyện Giáp Sơn (峽山), Hải Dương (海陽), chính giữa thờ Phật, bên trái thờ ba pho tượng: Không Lộ (空路), Đạo Hạnh (道行), Huyền Quang (玄光), bên phải thờ Trần Anh Tông.

Ở chùa núi Dương Nham có hai cái hang, sâu 4 trượng, rộng 5 trượng, có miếu thờ Nguyễn Minh Không. Hang bên phải sâu 7 trượng có miếu thờ Lý Thần Tông,… Sư Không Lộ dừng chân tu hành, trú trì nơi đâu thì nơi đó đều là danh lam chùa báu cả. Vì thế tiếng tăm của Sư Không Lộ vang động kinh sư.

Năm Nhâm Tý, 1072, năm thứ 4 niên hiệu Thần Vũ (神武), Vua Lý Thánh Tông (李聖宗) băng hà, Vua Lý Nhân Tông (李仁宗) nối ngôi, đặt niên hiệu là Thái Ninh (太寧), Sư 57 tuổi. Vua Lý Nhân Tông ngự lên điện Liên Mộng (蓮夢), bất ngờ nghe hai con tắc kè kêu đối nhau, tiếng vang như sấm, Vua đổ bệnh, các ngự y không sao chữa khỏi.

Có viên quan Chỉ Huy tâu rằng: “Nghe nói ở chùa Giao Thuỷ, Trấn Sơn Nam có 1 vị Sư đạo hiệu Thông Huyền (10b) và 1 vị Sư đạo hiệu Giác Hải, đã từng qua Tây Thiên học phép Phật, có đủ các phép lục trí thần thông, chắc có thể trừ được loài quỷ quái vặt ẩn trong cây gỗ này!”.

Vua Lý Nhân Tông mừng lắm, đặc sai thuỷ thủ đoàn hơn 50 người cùng viên quan Chỉ Huy tới chùa đón rước Sư về triều.

Quan quân tới chùa, đứng chờ ở ngoài cổng. Sư vừa tỉnh giấc, thủng thẳng hỏi: “Sao ông Chỉ Huy đến muộn thế ?”.

Viên Chỉ Huy liền đáp: “Sao Sư biết tước vị của tiểu tử này?”.

Sư đáp: “Đêm hôm qua, tôi bay trên trời đi chơi, có ghé qua Kinh đô Thăng Long, sớm đã biết rõ mọi việc rồi!”.

Rồi đem 3 thăng (11) gạo nấu cơm, bắt 1 con chim sẻ nấu canh để khoản đãi quan quân. Quan quân cười to. Sư nói: “Bần tăng ít gạo, anh em ăn tạm chút đỡ đói lòng!”.

Nói rồi cho múc canh chim sẻ ra mấy cái vạc, xới cơm ra mấy cái thúng to. Quan quân hơn 50 người mà ăn mãi không hết. Ăn xong, xuống thuyền, trời đã tối rồi, Sư nói: “Anh em hãy cứ nghỉ ngơi, ngủ một giấc, đợi đến gà gáy hãy chèo thuyền đi cũng chưa muộn!”.

Đến gà gáy, Sư gõ ba tiếng vào mạn thuyền, thoắt cái thuyền đã đến bến Đông (11b) thuộc Hà Nội rồi. Quan quân đều hết sức kinh ngạc, thán phục.

Hay tin, nhà Vua bèn cho rước mời Sư cùng với Giác Hải vào cung điện để xin giúp tiễu trừ yêu quái. Giác Hải nhường Không Lộ, Không Lộ bèn hô chú 3 tiếng, tắc kè ngừng gào rú ngay lập tức. Rồi Không Lộ lại nhường Giác Hải làm phép, Giác Hải lấy hai viên ngọc (12) gõ gõ vào cột cung điện, mồm niệm thần chú, hai con tắc kè nghe tiếng, rơi xuống nền điện. Bệnh của Vua Lý Nhân Tông thuyên giảm ngay. Vua bèn tặng thưởng cho 1000 lạng bạc, ban cấp ruộng dầu nhang cho chùa là 500 mẫu, phong Không Lộ là Phù Vân Quốc Sư (00 - 浮雲國師), ban họ Vua (quốc tính - Lý) cho Giác Hải.

Chùa Keo

Một ngày kia, Vua Lý Nhân Tông đi thuyền chơi trên sông Hồng, ngồi trên lầu thuyền rồng, Vua mời hai Sư đến, nói: “Hai Sư là Tiên trên Trời, là Phật sống ở cõi dương gian này. Hai Sư có thể vì Trẫm mà thi thố vài phép lạ để khiến cho người đời thấy là đất nước đương trong thời thịnh vượng, có Thánh nhân xuất hiện, được không?”

Hai Sư đáp: “Nay trong nước đang yên ổn, bốn bể thái bình, bốn phương tin phục, mong Thánh thượng thành tâm tiết dục, trọng kẻ sĩ, cầu người hiền, luyện võ sửa văn, thì thật là hạnh phúc cho thiên hạ vậy. (13) Nay chúng tăng học được chút thuật nhỏ mọn, thô thiển nhưng không dám trái mệnh Vua, cũng thử liều đem thi thố một phen!”.

Nói rồi Không Lộ lập tức bay lên trên không, chống gậy đứng cao trên 9 tầng trời, Giác Hải thì bay lướt qua sông Hồng như đi trên đất bằng rồi trong khoảnh khắc vòng trở lại đứng ở trước lầu thuyền rồng Vua ngự.

Vua Lý Nhân Tông vội vàng đứng dậy, chạy tới đón vào, mừng rỡ nói: “Trẫm thật là có phúc, được cùng đi chơi với Tiên, với Phật !”. Theo sách “Hoàng Việt Thông Chí Thần Tiên Môn” thì nhà Vua lại có thơ khen ngợi hai Sư rằng: “Giác Hải tâm như hải, Thông Huyền đạo cánh huyền, Thần thông năng biến hoá, Nhất Phật nhất Thần Tiên = 覺海心如海。通玄道更玄。神通能變化。一佛一神僊。” ( Sách Kiến Văn Tiểu Lục dịch là:

“Giác Hải lòng như biển,

Thông Huyền đạo rất huyền.

Thần thông kiêm biến hoá,

Một Phật một thần Tiên”.).

Năm thứ 2 niên hiệu Anh Vũ Chiêu Thắng, dưới thời vua Lý Nhân Tông, Đinh Tỵ, 1077, Sư 62 tuổi.

Một ngày nọ, Sư đang toạ thiền, có đệ tử hầu cận tiến lên thưa rằng: “Từ khi con đến đây theo học, chưa được Thầy dạy cho tâm yếu, bí quyết ?!”.

Sư vui vẻ đáp rằng: “Nhữ tương kinh lai, Ngô vị nhữ tiếp, Nhữ tương thuỷ lai, Ngô vị nhữ thụ, Hà xứ bất thị nhữ tâm yếu = 汝將經來吾為汝接汝將水來吾為汝受” (14). Nói xong cười khà khà.

Nhân đó, Sư lại nói bài kệ, rằng: “Đoạn luyện tâm thân thuỷ đắc tinh, Sâm sâm trực thượng đối hư đình, Hữu nhân lai vấn không không pháp, Thân toạ bình biên ảnh tập hình. = 鍛鍊心身始得精。森森直上對虚庭。有人來問空空法。身坐屏邊影集形。“. (15).

Sau Sư đúc chuông chùa Nghiêm Quang, nặng 3.300 cân, rồi lại cho khắc bia đá ghi chép sự việc.

Năm thứ 3 niên hiệu Hội Phong triều vua Lý Nhân Tông, Giáp Tuất, 1094, tháng 6, ngày mồng 3, Sư viên tịch, thọ 79 tuổi. Năm này, Giác Hải 71 tuổi, Minh Không 28 tuổi.

Ngày mồng 10 tháng 8 năm Ất Hợi, 1095, Giác Hải cùng các đệ tử thu xá lợi Sư, dựng tháp cốt ở chùa Nghiêm Quang, đồng thời tạc tượng, quanh năm hương khói, thờ phụng.

Năm thứ 10 niên hiệu Hội Tường Đại Khánh, Kỷ Hợi, 1119, Vua Lý Nhân Tông xuống chiếu tu sửa chùa Nghiêm Quang, cấp 3000 người làm việc ruộng nương (16), cung phụng lễ bái ở chùa.

Tháng 2, năm thứ 5 niên hiệu Chính Long Bảo Ứng (1167), Vua Lý Anh Tông xuống chiếu tu sửa chùa Diên Phúc (延福), sau cho đổi tên chùa thành Viên Quang (圓光), đổi tên Hương Giao Thuỷ thành Hương Hộ Xá (nay đổi thành xã Nghĩa Xá ở phía nam xã Lạc Quần), cắt cấp 300 người để làm việc chùa. Đến tháng 3, Nhà Vua lại cho đổi tên chùa Nghiêm Quang (嚴光) thành chùa Thần Quang (神光), đồng thời cho vận chuyển rất nhiều gỗ, đá, gạch và cắt cử hơn một trăm thợ mộc đến để tu sửa hai ngôi chùa này. Nhà Vua lại cấp cho mỗi chùa 5 mẫu ruộng dầu nhang để thờ cúng lâu dài mãi về sau.

Trải qua các thời Lý, Trần, Lê cho đến ngày nay, đã hơn 890 năm, các chùa đều có gia phong, hương khói không dứt, trường tồn mãi mãi cùng trời đất vậy.

Có hai tượng Thánh Tổ Không Lộ Đại Pháp Sư. Tượng ở trong cung, là do người làng ta phỏng theo bức tượng do Giác Hải tạc xưa (17) để tạc thờ. Tượng đồng đặt ở bên ngoài cung cấm là pho tượng được làng ta đúc bằng đồng vào năm thứ 22 niên hiệu Chính Hoà dưới triều vua Lê Hy Tông (Tân Tỵ, 1701) để thờ phụng.

Biên soạn: Đệ tam giáp đồng Tiến sĩ xuất thân khoa Bính Thìn (1856) Đặng Xuân Bảng (01).

Phụ lục ảnh:

Ảnh chụp các trang sách chữ Hán gốc.

Chú thích:

(01).- Bài này được cụ Đặng Xuân Viện - (con trai thứ 4 của cụ Đặng Xuân Bảng, bố đẻ cụ Đặng Xuân Khu –- Cố Tổng Bí Thư Trường Chinh) - chép, tập hợp vào sách “Hành Thiện Xã Chí”. Bản sách (ảnh chụp kèm theo) này là bản chép lại sách “Hành Thiện Xã Chí” của cụ Vũ Đức Đản, Cử nhân khoa thi 1891, thành viên Hội Tư văn làng Hành Thiện khi duyệt sách. Chưa thấy có bản dịch nào hoàn chỉnh về bài viết này, tôi liều dịch, chú, trình chư đạo hữu nhã giám và kính mong các bậc cao tăng thạc đức, các đấng thiện sĩ chỉ chính, bổ cứu giúp để cộng đồng phật tử có thêm tư liệu đầy đủ về Thánh Tổ.

(02).- Ngư điếu - 漁釣 – là “câu cá”. Nhưng xét thấy liên quan đến Không Lộ còn có các việc và dụng cụ đánh cá khác như “đó = cẩu =笱” nên tôi dịch là “làm nghề đánh cá” mà không dịch là “câu cá”.

(03).- “Không Lộ Cẩu” - 空路笱- Cái “Đó” (một dụng cụ bẫy, bắt cá, đan bằng tre) của Ngài Không Lộ”

(03b).- Trong các cửa biển Chích Trứ (隻箸), Cô Hồn (孤魂), Thần Phù (神符), Cổ Động (古洞) nêu trong bài, tôi chỉ biết có cửa “Thần Phù – 神符“ là ở Nga Sơn Thanh Hoá, không biết ba cửa kia là ở đâu. Bạn đọc nào biết xin comment thông tin giúp, để chư đạo hữu cùng thông tỏ.

(04).- Đã có người dịch thành thơ thế này:

“Da Trời dòng biếc nhuộm màu cây,

Một dải non xanh toả khói mây,

Cây quấn cây tùng, cây rậm rạp,

Nước quanh đỉnh giáp, nước vơi đầy,

Rượu mê người, người mê rượu đó,

Khách giục thuyền, thuyền giục khách đây,

Gặp được tri âm, nào có mấy,

Xưa nay vẫn thế mãi xưa nay”

(05).- Đã có người dịch thế này:

” Muôn dặm xa xa nước với trời,

Bên sông nhà ở lẫn dâu gai,

Ngư ông ngủ mệt không ai gọi,

Tỉnh dậy chiều hôm tuyết ngập chài”

(06).- Đã có người dịch thế này:

” Yên hà mùi vẫn thích,

Danh lợi tính không ưa,

Bến liễu buông câu sớm,

Bờ lau vãi lưới trưa,

Gác chèo ca phong nguyệt,

Được cá chén say sưa,

Kiếm củi người đi lại,

Vui cùng dở chuyện xưa”

(07).- Sách của Cao Hùng Trưng người nhà Thanh viết về hơn 20 cao tăng của nước Việt Nam xưa.

(08).- Tam tạng: Ba phần cốt tuỷ của kinh sách đạo Phật gồm: Kinh tạng, Luật tạng, Luận tạng.

(09).- Chính là tiền thân của hai ngôi chùa Keo Hành Thiện và Keo Thái Bình hiện nay.

(10).- Đã có người dịch là :

”Chọn đất long xà tới nghỉ ngơi,

Lòng quê vui thích thú thảnh thơi,

Núi cao có lúc trèo lên đỉnh,

Thét một hơi to lạnh cả trời”.

Thiền sư Lê Mạnh Thát thì dịch là:

“Chọn chỗ đáng nương, đất rắn rồng,
Tình quê suốt buổi mãi vui rong.
Có khi lên thẳng đầu non quạnh,
Huýt một hơi dài lạnh cõi không.”,

Bài kệ này được người sau đặt tên là “Ngôn Hoài”. Hiện (Từ mùa thu năm 2009 – Kỷ Sửu) ở chùa Keo Hành Thiện có bức tranh chữ gò đồng thể hiện bài kệ này với bút tích của nhà thư pháp Thiện Nguyên Đặng Kim Ba – người bản ấp và nghệ thuật gò chữ đồng của nghệ nhân Trần Công Thức. (có ảnh chụp kèm theo bài viết này) và gọi là “Lý thế thiền tông, Ngôn Hoài thi =李世禪宗。言懷詩 =  Bài thơ “Ngôn Hoài” của Thiền sư thời Lý”.

(10b).- Thông Huyền (通玄) là một trong những tên hiệu khác của Sư Không Lộ.

(11).- Thăng -升: Dụng cụ đo lường, dùng để đong khảo gạo ngày xưa, = 1 lít ngày nay.

(11b).- Bến Đông – Đông Tân (東津) – Bến sông Hồng xưa ở Hà Nội, Có lẽ là chỗ phố Hoè Nhai Hà Nội ngày nay).

(12).- 雙珠– song châu, chưa rõ là đồ vật gì, chỉ biết là bằng ngọc. (có thể là cái thẻ!?)

(13).- Hai Sư còn nói: mong nhà vua “tư đồ Ngu Hậu chi kỷ, vô phạm Hạ vương chi huấn = 思圖虞后之幾毋犯夏王之訓” mà Đỗ Hữu Trác tôi không biết là nói đến điển tích gì liên quan đến Ngu Hậu, Hạ Vương nên không dịch.

(14).- Đã có người dịch là:” Chú đem kinh đưa cho ta thì ta tiếp, đem nước đưa cho ta thì ta nhận, lúc nào ta cũng dạy tâm yếu cho chú rồi !”

(15).- Đã có người dịch là:

”Tu luyện bao phen phép đã tinh,

Muốn lên đối phó chiếu hư đình,

Không không nhẽ đó nào ai biết,

Ngồi tựa bình phong bóng ẩn hình”

(16). “Quyên hộ = 蠲户” - dân của chùa, được nhà Vua Lý xưa cắt ban cho chùa để lo việc cày cấy ruộng chùa, chăm lo việc “tạo lệ = 皂棣” (cung phụng, thờ cúng, phục dịch…ở chùa, sống quây quần với nhau thành thôn xóm riêng – gọi là xóm “tạo lệ = 皂棣“). Đây là “đặc sản” riêng có của các ngôi “quốc tự - chùa cấp quốc gia” thời Lý.

(17). Tục truyền rằng, sau khi Dương Không Lộ viên tịch, Thánh Tổ Giác Hải có sang Trung Quốc tìm kiếm được gỗ đàn hương mang về tạc tượng Thánh Không Lộ để thờ cúng ở chùa Nghiêm Quang. Pho tượng này có lẽ đã bị trôi mất khi lở làng, trôi chùa vào đầu thế kỷ 17. Về sau này, khi tái thiết chùa Nghiêm Quang – Thần Quang - Keo Hành Thiện, dân làng Hành Thiện đã phỏng theo mẫu tượng đó, tạc một pho tượng mới bằng gỗ, đặt thờ ở trong cung cấm nhà chùa. Mấy năm một lần, nhà chùa mới làm lễ, xin phép được bao sái lại Thánh tượng (bức ảnh chụp kèm theo bài viết này). Ở chùa Keo Thái Bình có mẫu tượng như thế không thì tôi không biết (Đ.H.T).

Tác giả:Đỗ Hữu Trác