Khát vốn triền miên: Doanh nghiệp nhỏ nông thôn 'thoát nghẽn' ra sao?

Tại nhiều vùng nông thôn, nơi kinh tế vẫn phụ thuộc chủ yếu vào nông nghiệp và chế biến nông sản, doanh nghiệp (DN) nhỏ và siêu nhỏ đang phải xoay xở trong một thực tế kéo dài nhiều năm: thiếu vốn nhưng khó vay, muốn mở rộng sản xuất nhưng không đủ điều kiện tiếp cận tín dụng.

Vòng xoáy thiếu vốn và năng lực yếu

Trao đổi với VnBusiness, bà Đỗ Thị Xuân Diệu, Giám đốc Công ty TNHH Quốc tế Dika Happy (DN nhỏ chuyên chế biến sản phẩm từ trái lêkima tại Cần Thơ), cho biết nhu cầu vốn của DN hiện chủ yếu tập trung vào đầu tư công nghệ, máy móc để mở rộng quy mô và đa dạng hóa sản phẩm.

Các DN nhỏ nông thôn thường rơi vào vòng luẩn quẩn thiếu vốn và năng lực yếu nên gần như “đứng yên” trong quy mô rất lâu.

Đặc biệt, theo bà Diệu, sau khi đạt chứng nhận Hàng Việt Nam chất lượng cao năm 2026, DN rất cần nguồn vốn để chuẩn hóa máy móc, tăng quy mô sản lượng nhằm đáp ứng nhu cầu thị trường.

“Muốn đi xa hơn thì phải đầu tư, nhưng tiếp cận vốn hiện nay vẫn còn rất khó. Những khoản vay hay các nguồn hỗ trợ từ Nhà nước thì công ty vẫn chưa tiếp cận được”, bà Diệu nói.

Như chia sẻ của vị nữ giám đốc này, những khoản vay từ ngân hàng thông thường có các điều kiện ràng buộc với DN. Điều này dẫn tới những hạn chế nhất định với bản thân công ty vốn dĩ thuộc dạng quy mô sản xuất nhỏ, là DN khởi nghiệp ở vùng nông thôn.

Không chỉ riêng Dika Happy, đây là thực trạng phổ biến. Phần lớn DN nhỏ ở khu vực nông thôn có quy mô vốn hạn chế, tài sản đảm bảo ít, trong khi hệ thống sổ sách kế toán chưa được chuẩn hóa hoặc vận hành theo hướng quản trị hiện đại. Điều này khiến họ khó “đi qua” các bộ tiêu chuẩn thẩm định ngày càng khắt khe của hệ thống ngân hàng.

Trong bối cảnh hệ thống tài chính gia tăng yêu cầu quản trị rủi ro, khoảng cách giữa “nhu cầu vốn” và “khả năng tiếp cận vốn” vì thế ngày càng nới rộng.

Hệ quả là một vòng luẩn quẩn hình thành: thiếu vốn nên không thể mở rộng sản xuất, không mở rộng được thì doanh thu thấp, lợi nhuận hạn chế, từ đó lại càng khó chứng minh năng lực tài chính để tiếp tục vay vốn. Vòng lặp này khiến nhiều DN nhỏ gần như “đứng yên” trong quy mô rất lâu.

Các khảo sát gần đây cho thấy khoảng 62% nhu cầu tài chính của DN nhỏ và vừa tại Việt Nam chưa được đáp ứng, tương đương khoảng trống lên tới 24 tỷ USD. Khoảng cách này đặc biệt lớn tại khu vực nông thôn – nơi DN không chỉ thiếu vốn mà còn thiếu thông tin, kỹ năng quản trị và khả năng tiếp cận hệ sinh thái tài chính.

Trong bối cảnh tín dụng nội địa còn nhiều rào cản, sự xuất hiện của các dòng vốn quốc tế được xem là tín hiệu tích cực cho khu vực DN nhỏ và vừa.

Giữa tháng 4/2026, Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản (JICA) đã hoàn tất giải ngân khoản vay trị giá 50 triệu USD cho chương trình hỗ trợ DN siêu nhỏ, nhỏ và vừa (MSMEs) tại Việt Nam.

Đáng chú ý, 30 triệu USD trong số này được dành riêng cho khu vực nông thôn – nơi được đánh giá là chịu áp lực thiếu vốn nghiêm trọng nhất. Phần còn lại hướng đến nhóm MSMEs nói chung.

Theo JICA, mục tiêu của chương trình không chỉ là cung cấp nguồn vốn vay mà còn nhằm cải thiện khả năng tiếp cận tài chính cho DN, từ đó giúp mở rộng sản xuất, nâng cao năng suất và tạo thêm việc làm. Trong đó, lĩnh vực nông nghiệp – trụ cột của kinh tế nông thôn – được kỳ vọng sẽ hưởng lợi trực tiếp.

Tuy nhiên, vấn đề đặt ra là: liệu dòng vốn này có thực sự chảy đến đúng nhóm DN nhỏ đang cần nhất?

Vốn có sẵn, doanh nghiệp phải tự nâng mình

Thực tế cho thấy, dù có thêm nguồn vốn, các điều kiện tiếp cận vẫn không thay đổi nhiều so với trước. DN vẫn phải đáp ứng yêu cầu về minh bạch tài chính, phương án kinh doanh khả thi, dòng tiền ổn định và khả năng trả nợ rõ ràng.

Đây chính là điểm nghẽn lớn: vốn có thể tăng, nhưng năng lực hấp thụ vốn của DN nhỏ chưa cải thiện tương ứng.

Điều đó đồng nghĩa, nếu không có sự thay đổi từ bên trong, nhiều DN nhỏ ở nông thôn có nguy cơ tiếp tục đứng ngoài các cơ hội tài chính mới – ngay cả khi dòng vốn quốc tế đã được “bơm” vào hệ thống.

Đặt vấn đề về khả năng tiếp cận vốn quốc tế, bà Kim Thanh, nhà sáng lập Kim Delta Việt Nam (đơn vị hỗ trợ nông dân và nhà chế biến tại Đồng bằng sông Cửu Long), cho rằng vấn đề không nằm ở việc thiếu cơ hội, mà nằm ở mức độ sẵn sàng của DN.

"Bây giờ thế giới phẳng rồi, các DN nhỏ của Việt Nam cần phải nâng cấp. Nếu như không có sự chuẩn bị nâng cấp ngay từ bây giờ thì sẽ bị bỏ lại phía sau. Điều quan trọng là họ phải học hỏi, can đảm chấp nhận thay đổi, dám bước ra khỏi vùng an toàn hiện tại. Bởi lẽ, trong những năm tới, liệu các DN nhỏ có còn an toàn không nếu như vẫn còn khăng khăng theo cách làm cũ?", bà Thanh lưu ý.

Bây giờ thế giới phẳng rồi, các DN nhỏ của Việt Nam cần phải nâng cấp. Nếu như không có sự chuẩn bị nâng cấp ngay từ bây giờ thì sẽ bị bỏ lại phía sau. Điều quan trọng là họ phải học hỏi, can đảm chấp nhận thay đổi, dám bước ra khỏi vùng an toàn hiện tại. Bởi lẽ, trong những năm tới, liệu các DN nhỏ có còn an toàn không nếu như vẫn còn khăng khăng theo cách làm cũ?

Bà Kim Thanh, nhà sáng lập Kim Delta Việt Nam

Nhận định này phản ánh một thực tế quan trọng: dòng vốn quốc tế không chỉ tìm “nhu cầu vốn”, mà tìm “năng lực sử dụng vốn hiệu quả”. Điều đó đòi hỏi DN nhỏ nông thôn phải thay đổi từ quản trị, minh bạch tài chính đến tư duy thị trường.

Ở góc độ chuyên môn, nhiều chuyên gia cho rằng điểm yếu lớn nhất của DN nhỏ nông thôn không chỉ là vốn, mà là cách quản lý và vận hành dòng tiền.

Chuyên gia tài chính Nguyễn Thị Cẩm Chi, Giám đốc khối Phát triển bền vững, MCG Management Consulting, nhận định nhiều DN đang bỏ qua những “lỗ hổng” ngay trong hoạt động hằng ngày. Những sai sót nhỏ nếu kéo dài sẽ tạo ra thất thoát lớn, nhưng lại ít khi được ghi nhận đầy đủ.

Bà nhấn mạnh mô hình Downtime, chỉ ra 8 loại lãng phí phổ biến trong sản xuất gồm: hàng lỗi, sản xuất dư thừa, chờ đợi, lãng phí nhân lực, vận chuyển, tồn kho, thao tác thừa và gia công thừa.

Trong thực tế, các DN nhỏ nông thôn – đặc biệt trong lĩnh vực nông sản – thường gặp đồng thời nhiều dạng lãng phí này. Không ít đơn vị có xu hướng sản xuất dư để “đảm bảo an toàn”, nhưng sau đó không tiêu thụ hết, dẫn đến tồn kho kéo dài.

Bên cạnh đó là tình trạng hàng hóa hư hỏng do bảo quản chưa đạt chuẩn hoặc sai quy cách đóng gói, khiến một phần sản phẩm phải loại bỏ.

“Có bao nhiêu mẻ hàng phải bỏ đi vì lỗi nhỏ? Có bao nhiêu chi phí đang bị ‘chôn’ trong kho?”, bà Cẩm Chi đặt câu hỏi.

Những thất thoát này thường không được ghi nhận đầy đủ trong sổ sách, khiến DN đánh giá sai hiệu quả và khó lập kế hoạch tài chính hay chứng minh năng lực với ngân hàng.

Nhìn tổng thể, bài toán của DN nhỏ nông thôn không chỉ là thiếu vốn, mà là năng lực hấp thụ và sử dụng vốn. Dù đến từ ngân hàng trong nước hay tổ chức quốc tế, vốn chỉ phát huy hiệu quả khi đi kèm hệ thống quản trị minh bạch, vận hành kỷ luật và chiến lược kinh doanh rõ ràng.

Nếu vẫn dựa vào kinh nghiệm, sổ sách thiếu chuẩn hóa và thiếu dữ liệu tài chính, khoảng cách với nguồn vốn sẽ ngày càng lớn. Sự thay đổi từ bên trong, vì thế, không chỉ là yêu cầu, mà là điều kiện tiên quyết để DN nhỏ nông thôn thoát khỏi vòng luẩn quẩn khát vốn kéo dài nhiều năm qua.