Khi gia đình thành lớp học: Trẻ học được gì dịp Tết?

Những trải nghiệm dịp Tết Nguyên Đán được đánh giá có giá trị giáo dục đặc biệt

Không chỉ là kỳ nghỉ lễ lớn nhất trong năm, Tết Nguyên đán còn được nhiều chuyên gia giáo dục xem như một “lớp học trải nghiệm” tự nhiên giúp trẻ rèn luyện kỹ năng giao tiếp, quản lý cảm xúc, tinh thần trách nhiệm và sự gắn kết gia đình. Trong bối cảnh trẻ em ngày càng dành nhiều thời gian cho thiết bị số, những trải nghiệm đời thực như dịp Tết được đánh giá có giá trị giáo dục đặc biệt.

Khi gia đình trở thành môi trường giáo dục toàn diện

Tại Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á, Tết Nguyên đán không chỉ mang ý nghĩa văn hóa mà còn là dịp gia đình nhiều thế hệ sum họp. Trẻ em được tham gia dọn dẹp nhà cửa, chuẩn bị nấu ăn, thăm hỏi họ hàng, chúc Tết người lớn - những hoạt động tưởng chừng đơn giản nhưng lại chứa đựng nhiều bài học kỹ năng mềm.

Theo Quỹ Nhi đồng Liên Hợp Quốc (UNICEF), kỹ năng mềm như giao tiếp, hợp tác, đồng cảm và tự quản lý cảm xúc là những năng lực quan trọng giúp trẻ phát triển toàn diện và thích ứng với xã hội hiện đại. Những kỹ năng này thường được hình thành hiệu quả nhất thông qua trải nghiệm thực tế trong đời sống hàng ngày, chứ không chỉ qua bài học lý thuyết trong lớp học.

Những tương tác với người thân giúp trẻ học cách ứng xử, tôn trọng quy tắc xã hội và xây dựng sự tự tin trong giao tiếp

Các nhà nghiên cứu giáo dục cũng nhấn mạnh rằng môi trường gia đình đóng vai trò trung tâm trong việc hình thành kỹ năng xã hội cho trẻ nhỏ. Những tương tác với người thân, đặc biệt là trong các dịp lễ hội truyền thống, giúp trẻ học cách ứng xử, tôn trọng quy tắc xã hội và xây dựng sự tự tin trong giao tiếp.

Học giao tiếp và ứng xử từ những nghi thức truyền thống

Một trong những trải nghiệm đặc trưng của Tết là chúc Tết và thăm họ hàng. Trẻ em học cách chào hỏi lễ phép, sử dụng ngôn ngữ phù hợp với từng đối tượng, thể hiện sự tôn trọng người lớn tuổi.

Theo nghiên cứu của Đại học Harvard (Mỹ) về phát triển kỹ năng xã hội, việc trẻ tham gia các hoạt động cộng đồng và tương tác đa thế hệ giúp cải thiện khả năng giao tiếp và sự đồng cảm - yếu tố quan trọng trong thành công nghề nghiệp sau này.

Ở nhiều nước như Trung Quốc, Hàn Quốc hay Singapore, trẻ em cũng được khuyến khích tham gia nghi lễ truyền thống dịp năm mới âm lịch như cúi lạy người lớn tuổi, trao lời chúc hay tham gia các hoạt động gia đình. Các nhà giáo dục tại các quốc gia này coi đó là cơ hội giúp trẻ hiểu về tôn trọng, lòng biết ơn và trách nhiệm với gia đình.

Bài học về trách nhiệm và tinh thần hợp tác

Việc cùng cha mẹ dọn dẹp nhà cửa, trang trí Tết, chuẩn bị mâm cỗ hay chăm sóc bàn thờ tổ tiên giúp trẻ học tinh thần trách nhiệm và hợp tác. Những nhiệm vụ nhỏ như lau bàn, gói bánh hay sắp xếp đồ đạc có thể giúp trẻ cảm nhận mình là một phần quan trọng của gia đình.

Việc cùng người thân dọn dẹp nhà cửa, trang trí Tết... giúp trẻ học tinh thần trách nhiệm và hợp tác

Tổ chức Hợp tác và Phát triển Kinh tế (OECD) cho rằng, các kỹ năng xã hội - cảm xúc như trách nhiệm, sự kiên trì và hợp tác có ảnh hưởng trực tiếp tới kết quả học tập và cơ hội nghề nghiệp của một đứa trẻ trong tương lai. Báo cáo “Skills for Social Progress” (“Kỹ năng vì sự tiến bộ xã hội”) của Tổ chức này nhấn mạnh trẻ có kỹ năng cảm xúc tốt thường đạt thành tích học tập cao hơn và có khả năng thích nghi nghề nghiệp tốt hơn khi trưởng thành.

Quản lý cảm xúc và khả năng thích nghi

Tết cũng là dịp trẻ trải qua nhiều trạng thái cảm xúc: háo hức, chờ đợi, đôi khi thất vọng hoặc mệt mỏi vì lịch sinh hoạt thay đổi. Những trải nghiệm này giúp trẻ học cách điều chỉnh cảm xúc và thích nghi với môi trường mới.

Các chuyên gia tâm lý trẻ em cho rằng khả năng tự điều chỉnh cảm xúc (self-regulation) là một trong những yếu tố dự báo thành công quan trọng trong học tập và cuộc sống. Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, trẻ có kỹ năng tự kiểm soát tốt thường có sức khỏe tinh thần ổn định hơn và khả năng giải quyết vấn đề hiệu quả hơn khi trưởng thành.

Nguy cơ trong thời đại số

Tuy nhiên, một số chuyên gia cũng lo ngại rằng giá trị giáo dục của dịp lễ Tết truyền thống có thể bị suy giảm khi trẻ em dành nhiều thời gian cho thiết bị điện tử. Thay vì tham gia hoạt động gia đình, nhiều trẻ có xu hướng sử dụng điện thoại hoặc trò chơi trực tuyến trong suốt kỳ nghỉ.

UNESCO từng cảnh báo rằng sự phụ thuộc quá mức vào thiết bị số có thể ảnh hưởng đến sự phát triển kỹ năng xã hội và khả năng tương tác trực tiếp của trẻ em. Do đó, các hoạt động gia đình và trải nghiệm thực tế càng trở nên quan trọng để cân bằng sự phát triển.

Khi trải nghiệm trở thành bài học lâu dài

Các chuyên gia giáo dục nhấn mạnh rằng điều quan trọng không phải là hoạt động Tết diễn ra lớn hay nhỏ, mà là sự tham gia thực sự của trẻ. Khi trẻ được giao nhiệm vụ phù hợp độ tuổi, được giải thích ý nghĩa truyền thống và được khuyến khích tương tác với người thân, dịp Tết có thể trở thành môi trường học tập tự nhiên hiệu quả.

Khi trẻ được giao nhiệm vụ phù hợp độ tuổi, dịp Tết có thể trở thành môi trường học tập tự nhiên hiệu quả

Trong bối cảnh giáo dục hiện đại ngày càng chú trọng phát triển năng lực toàn diện, những trải nghiệm văn hóa như Tết Nguyên đán có thể đóng vai trò bổ trợ quan trọng cho nhà trường.

Nói cách khác, bên cạnh ý nghĩa sum vầy và truyền thống, Tết còn có thể được nhìn nhận như một “lớp học thực tế”, nơi trẻ học những kỹ năng không có trong sách giáo khoa nhưng lại theo các em suốt cuộc đời.

Hồng Nhung