Khi phụ nữ là chủ thể của bảo tồn văn hóa dân tộc thiểu số

Với nhiều cách làm hay, sáng tạo, họ đã và đang góp phần đưa văn hóa ra khỏi không gian làng xã, hòa vào đời sống đương đại, trở thành nguồn lực quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

Bà Thị Thành, phường Bảo Vinh (bìa phải) biểu diễn cồng chiêng của người Chơro trong Lễ hội Sayangva 2026.

Những nghệ nhân nỗ lực truyền lửa di sản

Tại khu phố Lác Chiếu (phường Bảo Vinh), hình ảnh bà Thị Thành (sinh năm 1954) bên bộ cồng chiêng của người Chơro thường xuyên biểu diễn, truyền dạy cho người trẻ đã trở nên quá đỗi quen thuộc. Hơn 70 năm gắn bó với văn hóa dân tộc, bà được dân làng yêu mến gọi bằng cái tên thân mật “người giữ lửa của buôn làng”.

Không chỉ am tường về cồng chiêng, bà Thành còn luôn chủ động nghiên cứu, tìm hiểu sâu các phong tục, tập quán của người Chơro như: trang phục, các làn điệu dân ca, ẩm thực, nghề truyền thống… để khôi phục, phổ biến cho đồng bào. Đặc biệt, bà tích cực tham gia phục dựng Lễ hội Sayangva của người Chơro ở Đồng Nai. Đây là lễ hội được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025.

“Nhiều năm qua, tôi không ngừng nỗ lực truyền dạy cồng chiêng, nhạc cụ dân tộc, nghề dệt, đan lát cho các thế hệ người Chơro trên địa bàn và khu vực lân cận. Mô hình đội cồng chiêng do tôi trực tiếp truyền dạy tại khu phố Lác Chiếu đã trở thành điểm sáng trong phong trào văn hóa cơ sở. Dù tuổi đã cao, tóc đã bạc nhưng khi nào con cháu còn muốn học thì tôi còn dạy. Có như thế văn hóa của dân tộc mới không bị mai một” - bà Thành chia sẻ.

Tại ấp Trà Thanh - Lồ Ô, xã Tân Hưng, bà Thị Giôn (sinh năm 1964) cũng có gần 60 năm gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa của người S’tiêng. Từ năm 2003, với vai trò là Chi hội trưởng Chi hội Phụ nữ ấp Lồ Ô, xã Thanh An (nay là xã Tân Hưng), bà đã tham mưu thành lập đội văn nghệ dân gian S’tiêng, đội cồng chiêng S’tiêng, tổ dệt thổ cẩm Thanh An, tổ khởi nghiệp thổ cẩm...

Đặc biệt, bà Thị Giôn còn xây dựng cho riêng gia đình mình thương hiệu thổ cẩm tại Cơ sở dệt thổ cẩm Thị Giôn. Cơ sở này không chỉ là nơi bà và các con, cháu, người thân và bà con S’tiêng trong vùng thực hành nghề dệt, giao lưu, trao đổi sản phẩm thành phẩm mà còn là nơi trao truyền và khơi lửa văn hóa truyền thống.

Bà Thị Giôn bộc bạch: “Hiện, tôi cùng các già làng, người có uy tín và đông đảo bà con trong cộng đồng S’tiêng tại địa phương góp công, góp của để làm nhà sàn truyền thống tại ấp, tiến hành sưu tầm các di sản văn hóa của đồng bào S’tiêng trong cộng đồng để khôi phục bản sắc, tạo dựng một địa điểm tập trung để bà con có nơi giao lưu, sinh hoạt, trao truyền văn hóa. Qua đó hình thành các sản phẩm du lịch đặc trưng, tạo điểm đến tiêu biểu thu hút du khách về tham gia trải nghiệm”.

Ðưa di sản trở thành động lực phát triển

Nếu bà Thành, bà Giôn là những nghệ nhân đang tích cực trao truyền văn hóa của người Chơro, người S’tiêng thì Ká Thị Ngọc Hương (sinh năm 1991, dân tộc Mạ ở xã Tà Lài) lại là đại diện tiêu biểu cho thế hệ trẻ ở vùng đồng bào dân tộc thiểu số biết dùng công nghệ và ngoại ngữ để “đánh thức” tiềm năng văn hóa. Với tấm bằng cử nhân ngành Quản trị kinh doanh, Ngọc Hương chọn trở về làng, bắt tay truyền dạy dân ca, tìm đầu ra cho nghề dệt thổ cẩm truyền thống, mở lớp dạy tiếng Anh miễn phí cho trẻ em.

Năm 2025 đánh dấu bước ngoặt lớn khi Ngọc Hương được tổ chức WWF (Tổ chức Quốc tế về bảo tồn thiên nhiên) chọn đại diện phụ nữ dân tộc thiểu số Việt Nam tham gia Đại hội Bảo tồn đa dạng sinh học thế giới do IUCN tổ chức tại Abu Dhabi. Những câu chuyện về văn hóa truyền thống của người Mạ và Vườn quốc gia Cát Tiên qua lời kể bằng tiếng Anh của Ngọc Hương đã góp phần quảng bá và lan tỏa hình ảnh Đồng Nai đến bạn bè quốc tế.

Mới đây nhất, Ngọc Hương vinh dự là một trong 3 phụ nữ người dân tộc thiểu số ở Đồng Nai được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch trao tặng bằng khen vì đã có thành tích xuất sắc trong bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa truyền thống các dân tộc ở địa phương. Với chị, bằng khen không chỉ là sự ghi nhận cho hành trình gìn giữ văn hóa dân tộc Mạ của bản thân mà được tiếp nối từ bà, từ cha mẹ, từ tất cả những người Mạ tại làng dân tộc xã Tà Lài.

“Tôi không nghĩ đây là một thành tích mà là nền tảng cho cả bản thân và cộng đồng người Mạ làng dân tộc Tà Lài tiếp tục cố gắng, đóng góp những điều nhỏ bé, tiếp nối mạch nguồn, gìn giữ, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc mình và của quê hương, đất nước” - chị Ngọc Hương bày tỏ.

Trong bối cảnh chuyển đổi số, việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc càng trở nên cấp thiết. Khi phụ nữ trở thành chủ thể của bảo tồn văn hóa, đó không chỉ là câu chuyện của riêng một cộng đồng mà còn là nền tảng để bản sắc, di sản trở thành động lực phát triển.