Khơi mạch Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên - Bài 1: Tiếng chiêng thưa dần

LTS: Hơn 2 thập niên sau khi Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được UNESSCO ghi danh là kiệt tác truyền khẩu và di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại (ngày 25-11-2005), tiếng cồng chiêng vẫn xuất hiện trong nhiều lễ hội văn hóa, tour du lịch và trên truyền hình. Tuy nhiên, đằng sau sự sôi nổi và hào nhoáng ấy là nguy cơ mai một của các bộ chiêng cổ, sự biến mất của không gian diễn xướng truyền thống và đứt gãy thế hệ truyền thụ. Loạt bài viết này sẽ phản ánh những nỗ lực của các địa phương và gợi mở các giải pháp nhằm bảo tồn và phát huy di sản Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên trong đời sống đương đại.

Khu vực phía Tây các tỉnh Gia Lai, Quảng Ngãi, Lâm Đồng là nơi sinh sống từ ngàn đời của nhiều dân tộc thiểu số - nơi Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên được gìn giữ qua nhiều thế hệ với nhiều bộ cồng chiêng quý, những bài chiêng cổ gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng. Tuy nhiên, trước tác động của thời gian và những biến đổi của đời sống xã hội, không gian văn hóa này tiếp tục đối mặt nguy cơ mai một.

Những bộ chiêng quý biến mất cùng lễ nghi

Chiều muộn, ngồi trong nhà sinh hoạt cộng đồng của buôn Cư DLuê (xã Hòa Phú, tỉnh Đắk Lắk), già làng Y Kuắt Hđớk lặng lẽ nhìn bộ cồng chiêng treo trên vách. Ánh mắt ông như chùng xuống khi nhắc về một thời tiếng chiêng từng vang vọng khắp buôn làng giờ đây đã lặng dần.

Trước đây, cả buôn có hàng chục bộ chiêng quý. Mỗi khi có lễ mừng lúa mới, lễ cúng sức khỏe, lễ cưới hay dựng nhà mới, tiếng chiêng nổi lên là cả buôn kéo đến. Người già, thanh niên cùng quây quần bên ché rượu cần, đánh chiêng, múa xoang suốt đêm. Nhưng những ký ức ấy giờ chỉ còn trong hoài niệm.

Các nghệ nhân biểu diễn cồng chiêng phục vụ du khách tại phường Xuân Trường - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng. Ảnh: ĐOÀN KIÊN

Già làng Y Kuắt Hđớk nhẩm tính hiện cả buôn chỉ còn 26 bộ cồng chiêng. Nhiều dòng tộc từng sở hữu những bộ cồng chiêng quý nay đã không còn. Cùng đó, nhiều nghi lễ truyền thống cũng dần biến mất. Không gian sinh hoạt cộng đồng thu hẹp, nhà dài thưa người, bến nước-nơi từng gắn với nhiều nghi lễ và sinh hoạt văn hóa của buôn làng cũng không còn như trước.

Già làng trăn trở, giờ thanh niên đi làm công nhân, làm nghề khác nhiều hơn, ít người còn gắn bó với nương rẫy. Cuộc sống thay đổi, các nghi lễ, tục lệ cũng dần lãng quên nên cũng ít người còn tha thiết học đánh cồng chiêng như cha ông ngày trước.

"Số người biết đánh cồng chiêng ở buôn giờ dần hiếm. Một số gia đình vì hoàn cảnh nên chấp nhận bán cồng chiêng để lo cho gia đình nên số lượng cồng chiêng giảm dần. Tôi chỉ sợ rồi đây không còn người nối nghiệp. Khi lớp già đi hết, tiếng cồng chiêng sẽ chỉ còn trong ký ức”, già làng Y Kuắt Hđớk trầm ngâm.

Những điều già làng Y Kuắt Hđớk chia sẻ cũng phản ánh bức tranh chung về công tác bảo tồn Không gian văn hóa cồng chiêng ở Đắk Lắk. Khi chúng tôi tìm đến nhiều buôn đồng bào dân tộc nổi tiếng giàu có khác như buôn Mấp, buôn Sút Đưng (Đắk Lắk), số lượng cồng chiêng ở những buôn làng này cũng chỉ đếm được trên đầu ngón tay.

Ông Trần Hồng Tiến, Giám đốc Sở VH-TT-DL tỉnh Đắk Lắk, đánh giá: “Việc thực hành cồng chiêng trong đời sống cộng đồng hiện nay chưa đồng đều, chưa thật sự bền vững. Một số hoạt động còn thiên về hội thi, liên hoan, trình diễn, phục vụ sự kiện; chưa trở thành sinh hoạt thường xuyên tại thôn, buôn. Có nơi đội chiêng được thành lập nhưng sinh hoạt chưa đều; lớp truyền dạy có tổ chức nhưng việc theo dõi học viên sau lớp học chưa chặt chẽ; việc gắn bảo tồn với giáo dục, du lịch cộng đồng, sinh kế văn hóa chưa đồng bộ”.

Thang âm cồng chiêng bị hiện đại hóa

Đối với người K’Ho, Mạ, Churu ở tỉnh Lâm Đồng, cồng chiêng không chỉ là nhạc cụ mà gắn với toàn bộ đời sống tâm linh và cộng đồng. Chiêng được đánh trong lễ mừng lúa mới, lễ bỏ mả, lễ cưới, lễ cúng bến nước, lễ dựng nhà... Ngày nay, nhiều buôn làng đã thay đổi: nhà sàn truyền thống được thay bằng nhà xây, đất sản xuất, rừng và không gian sinh hoạt cộng đồng bị thu hẹp, nhiều nghi lễ truyền thống không còn tổ chức thường xuyên.

Nhịp sống hiện đại khiến thanh niên ở nhiều buôn làng đi học, đi làm xa, tiếp xúc nhiều với âm nhạc hiện đại, ít thời gian học đánh chiêng. Trong khi đó, nhiều nghệ nhân lớn tuổi đang dần qua đời mà chưa kịp truyền dạy đầy đủ kỹ thuật diễn tấu, chỉnh chiêng và các bài chiêng cổ. Đây là nguy cơ đứt gãy quá trình truyền nghề.

Có gần 50 năm gắn bó với văn hóa các dân tộc bản địa Tây Nguyên, nhà nghiên cứu văn hóa Đặng Minh Tâm (phường Xuân Hương - Đà Lạt, tỉnh Lâm Đồng) chia sẻ: “Điều đáng lo nhất hiện nay không phải số lượng đội chiêng giảm, mà là số người còn nhớ đầy đủ các bài chiêng cổ. Có những đoàn cồng chiêng hơn 20 người nhưng chỉ vài người diễn tấu đúng bài bản”.

Điều này cho thấy sự mai một dần ngay chính những người thường xuyên tiếp xúc với cồng chiêng. Theo ông Tâm, các bài chiêng cổ cốt lõi cần được ưu tiên khôi phục và truyền dạy bao gồm một số bài quan trọng mang tính “xương sống” của truyền thống địa phương. Thay vì cố gắng khôi phục toàn bộ hàng chục bài, chỉ cần tập trung vào khoảng 4-5 bài cơ bản, nhưng phải đảm bảo tính nguyên bản như bài chiêng đón khách - được xem là bài quan trọng nhất và phải thuộc nằm lòng mỗi khi đón khách đến thăm. Việc tận dụng loa thùng khuếch đại âm thanh dẫn đến hiện tượng nghệ nhân chỉ cầm chiêng để “đánh nhát” (đánh giả vờ) theo tiếng nhạc có sẵn vừa làm giảm kỹ năng của người chơi, vừa làm văn hóa cồng chiêng dần thiếu sức sống.

Còn theo nhà nghiên cứu âm nhạc dân gian Bùi Trọng Hiền, Viện Văn hóa, nghệ thuật, thể thao và du lịch Việt Nam (cũng là người tham gia nhóm biên soạn hồ sơ trình UNESSCO công nhận Không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại), ngoài việc thất lạc, “chảy máu” cồng chiêng, ở Tây Nguyên hiện còn xảy ra tình trạng “biến tướng” khi chiêng bị chỉnh theo thang âm hiện đại (như đồ-rê-mi) để chơi nhạc mới, làm mất đi làn điệu truyền thống của chiêng cổ và mai một bản sắc của các dân tộc.

Ông tâm sự: Khi tiếp xúc với các học viên chỉnh chiêng đến từ khắp các vùng, tôi mới nắm thực trạng. Nếu chỉ xem qua số liệu báo cáo, rất dễ lầm tưởng mà hình dung rằng di sản cồng chiêng vẫn còn nguyên vẹn đâu đó trong đời sống của đồng bào. Thực tế đáng buồn là cồng chiêng cổ của đồng bào Tây Nguyên đã mai một rất nhiều.

Ở nhiều vùng thuộc phía Đông Nam tỉnh Gia Lai như Ayun Pa, Phú Thiện, nhiều người trẻ 30-40 tuổi thậm chí không biết cồng chiêng cổ của người Jrai là gì. Khi họ lớn lên, nhiều bộ chiêng cổ trong gia đình đã bị bán hết, họ chỉ biết chiêng cải tiến, và cho rằng đó là chiêng truyền thống của người Jrai. Khác với thang âm cổ truyền, chiêng cải tiến chỉnh âm theo hệ thống thang âm phương Tây với các nốt đồ-rê-mi… giọng trưởng để chơi những sáng tác mới. Nó được treo trên cây sào dài do 1-2 người chơi giống như một cây đàn. Trong khi đó, chiêng cổ diễn xướng kiểu hợp tấu - mỗi người chơi 1 nốt, đòi hỏi sự ăn ý của cả đội hơn chục người. Có người gọi đó là phát triển văn hóa, nhưng thực chất là sự xóa bỏ hệ thang âm cổ xưa độc đáo.

“Bên cạnh chiêng cải tiến, một số nhạc cụ khác cũng được cải tiến, chỉnh thang âm, bắt chước nhạc dân tộc cải biên của một số đoàn ca múa... Nói cách khác, hệ giá trị nhạc bản địa đã bị cải biên theo tư duy âm nhạc phương Tây”, nhà nghiên cứu Bùi Trọng Hiền chia sẻ.