Kiểm kê, giảm phát thải khí nhà kính: Trách nhiệm tuân thủ và yêu cầu xanh từ thị trường

Kiểm kê khí nhà kính không chỉ tuân thủ quy định mà còn theo xu hướng quốc tế về chuyển đổi xanh, hướng đến phát thải carbon thấp. Ảnh minh họa: Phúc Bình

Trong khuôn khổ dự án “nâng cao năng lực quản lý dữ liệu và thông tin báo cáo phù hợp với yêu cầu Khung minh bạch tăng cường của Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu”, từ ngày 29/9 đến ngày 1/10/2026, Cục Biến đổi khí hậu, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Chương trình Phát triển Liên hợp quốc (UNDP) tổ chức hội thảo đào tạo, tập huấn về chính sách, công cụ giảm phát thải khí nhà kính.

Cục Biến đổi Khí hậu cho biết thời gian qua đã thường xuyên phối hợp tổ chức các chương trình tương tự nhằm hỗ trợ các sở, ban ngành, doanh nghiệp các kinh nghiệm, cập nhật các quy định pháp luật và những định hướng của Chính phủ và các Bộ ngành trong quản lý phát thải khí nhà kính. Mới đây, một chương trình tương tự cũng đã được tổ chức tại Tp. Hồ Chí Minh hỗ trợ các doanh nghiệp, sở, ban ngành khu vực phía Nam. 

Ông Lương Quang Huy, Trưởng phòng Quản lý phát thải khí nhà kính và Bảo vệ tầng ozone, Cục Biến đổi khí hậu mong muốn thông qua các hoạt động đó sẽ nhận được những phản hồi từ doanh nghiệp để phía cơ quan quản lý có thể xây dựng chính sách, hướng dẫn kỹ thuật phù hợp hơn với doanh nghiệp trong thời gian tới. Điều này nhằm đảm bảo các nỗ lực của Việt Nam không chỉ được quốc tế ghi nhận mà còn là nền tảng để các doanh nghiệp nâng cao sức cạnh tranh, hiệu quả hoạt động sản xuất kinh doanh ở trong nước cũng như tham gia thị trường quốc tế.

KIỂM KÊ KHÍ NHÀ KÍNH TRONG DOANH NGHIỆP

Kiểm kê khí nhà kính được triển khai thực hiện ở các cấp khác nhau  gồm: cấp quốc gia, cấp lĩnh vực và cấp cơ sở. Ở cấp quốc gia, Việt Nam đã thực hiện kiểm kê khí nhà kính lần đầu tiên từ năm 1994. Hoạt động này tiếp tục được triển khai qua các mốc năm 2000, 2010, 2013 và từ năm 2014, việc kiểm kê được duy trì định kỳ 2 năm một lần.

Đến nay, Việt Nam đã xây dựng nền tảng kiểm kê khí nhà kính, trong đó có các lĩnh vực chính theo quy định của Ban liên Chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) bao gồm: năng lượng; nông nghiệp, lâm nghiệp và sử dụng đất; chất thải; các quá trình công nghiệp.

Hội thảo đào tạo, tập huấn về chính sách, công cụ giảm phát thải khí nhà kính. Ảnh: Nhĩ Anh

Năm 2022, khi Nghị định số 06/2022/NĐ-CP của Chính phủ quy định giảm nhẹ phát thải khí nhà kính và bảo vệ tầng ozone được ban hành, Việt Nam bắt đầu yêu cầu các cơ sở phải kiểm kê khí nhà kính (theo danh mục được Chính phủ ban hành tại Quyết định số 01/2022/QĐ-TTg với 1.912 doanh nghiệp).

Đến năm 2024, với Quyết định số 13/2024/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê (cập nhật), 2.166 cơ sở lần đầu tiên thực hiện kiểm kê khí nhà kính. Các cơ sở này phải nộp báo cáo kiểm kê khí nhà kính vào ngày 31/3/2025 (với kết quả kiểm kê năm 2024).

Còn theo Quyết định số 42/2026/QĐ-TTg vừa được Thủ tướng Chính phủ ban hành, danh mục lĩnh vực, cơ sở phát thải khí nhà kính phải thực hiện kiểm kê khí nhà kính (cập nhật) đã tăng lên 2.441 cơ sở.

Cục Biến đổi khí hậu cho biết Thỏa thuận Paris được thông qua ngày 12/12/2015 tại Hội nghị lần thứ 21 các Bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu. Sau khi phê duyệt Thỏa thuận Paris vào năm 2016, Việt Nam có trách nhiệm thực hiện việc kiểm kê khí nhà kính cấp quốc gia.

Để có cơ sở dữ liệu cấp quốc gia chính xác và minh bạch hơn theo Khung minh bạch tăng cường (ETF) của Thỏa thuận Paris, Việt Nam phải kiểm kê khí nhà kính chi tiết từ cấp cơ sở, đảm bảo hoàn thành Báo cáo minh bạch hai năm một lần gửi lên Ban thư ký Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu.

NHỮNG LƯU Ý, KHUYẾN NGHỊ CHO CƠ SỞ TRONG TRIỂN KHAI

Việc thực hiện ETF là đòi hỏi cấp thiết nhằm thực hiện quy định pháp luật về bảo vệ môi trường, thực hiện kiểm kê khí nhà kính, MRV; đồng thời tạo nền tảng cho việc vận hành thị trường carbon trong nước, đáp ứng các yêu cầu rào cản thương mại như Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), tăng cường hội nhập kinh tế.

Nêu những khó khăn, thách thức khi thực hiện ETF, các chuyên gia cho rằng đây vẫn là vấn đề mới với cấp cơ sở, địa phương, doanh nghiệp. Do đó việc thực thi còn hạn chế trong phối hợp liên ngành; khó khăn về phương pháp; vấn đề tài chính, công nghệ; hạn chế dữ liệu, nhân lực và áp lực tiến độ…

Ông Jaypalsinh Chauhan, chuyên gia quốc tế về kiểm kê khí nhà kính và MRV, Điều phối viên Mạng lưới minh bạch khí hậu châu Á cho biết theo các phương thức, thủ tục và hướng dẫn thực thi Thỏa thuận Paris, việc áp dụng Hướng dẫn IPCC năm 2006 trong kiểm kê khí nhà kính không còn dừng lại ở mức khuyến khích hay tham khảo, mà đã chính thức trở thành nghĩa vụ pháp lý bắt buộc đối với Việt Nam.

Điều này đồng nghĩa toàn bộ quá trình thu thập số liệu, lựa chọn phương pháp luận và lập báo cáo kiểm kê quốc gia đều phải tuân thủ nghiêm ngặt theo khung tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất của bộ hướng dẫn này. Chuyên gia nhấn mạnh, cơ sở sẽ phải cung cấp chuỗi dữ liệu hàng năm, dữ liệu truy xuất được nguồn gốc và tài liệu phải được lưu trữ để sẵn sàng phục vụ thẩm tra sau đó.

Thông tin về hiện trạng thực hiện báo cáo các nguồn phát thải lớn trong kiểm kê khí nhà kính quốc gia của Việt Nam, bà Nguyễn Hồng Loan, chuyên gia ETF về theo dõi tiến độ giảm phát thải khí nhà kính chia sẻ kết quả đánh giá 42 nguồn phát thải ở 4 lĩnh vực chủ chốt gồm: năng lượng, AFOLU, chất thải và IPPU.

Hầu hết hiện vẫn áp dụng phương pháp tính cơ bản, số liệu hoạt động chủ yếu gom từ trên xuống và còn thiếu các hệ số phát thải đặc thù lĩnh vực; trong khi đó, hướng dẫn của Liên hợp quốc đưa ra cách tiếp cận từ dưới lên.

Từ góc độ quản lý chất lượng kiểm kê khí nhà kính, ông Tamai Akihiro, Chuyên gia Trung tâm Hợp tác Môi trường Quốc tế Nhật Bản (OECC) lưu ý những rủi ro thường trực trong quá trình cơ sở xây dựng báo cáo kiểm kê.

Theo chuyên gia, yêu cầu nâng cao chất lượng kiểm kê khí nhà kính quốc gia xuất phát từ 3 áp lực chính: khối lượng bảng biểu báo cáo ngày càng phức tạp; chu kỳ hoàn thành và nộp báo cáo định kỳ hai năm một lần rất gấp rút; các cơ chế rà soát, đánh giá độc lập của các đoàn chuyên gia quốc tế đã trở thành nghĩa vụ bắt buộc.

Ông Tamai Akihiro cho rằng để báo cáo đạt chuẩn, công tác kiểm soát chất lượng không thể chỉ dừng lại ở khâu kiểm tra số liệu cuối cùng mà phải được tính toán, lồng ghép ngay từ giai đoạn lập kế hoạch nhằm tránh tính trùng hoặc bỏ sót số liệu phát thải khí nhà kính.