Kiểm soát quyền lực Nhà nước tại địa phương trong thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp

Kiểm soát quyền lực Nhà nước tại địa phương là vấn đề quan trọng trong thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp (Ảnh: Minh họa)

Phân quyền, phân cấp càng mạnh, kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ

Khi phát biểu bế mạc hội nghị Trung ương 2 (khóa XIV), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã đặt công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực và phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực vào vị trí đặc biệt quan trọng, không chỉ là nhiệm vụ thường xuyên, cấp bách, mà còn là nền tảng để củng cố niềm tin của Nhân dân, bảo đảm ổn định chính trị - xã hội và kiến tạo môi trường phát triển lành mạnh.

Đặc biệt, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước cũng nhiều lần nhấn mạnh: “phải xây dựng chính quyền địa phương thực sự gần dân, sát dân, phục vụ Nhân dân; bộ máy phải tinh gọn nhưng hiệu lực, hiệu quả hơn; phân cấp phải đi đôi với kiểm soát quyền lực và nâng cao trách nhiệm giải trình”.

Lâu nay điều người dân và doanh nghiệp bức xúc chính là “tham nhũng vặt”, gây phiền hà, làm kéo dài thời gian giải quyết công việc, giải quyết không đến nơi đến chốn, không khách quan. Từ đó, người dân, doanh nghiệp phải đi lại nhiều lần, bị đòi hỏi phải quà cáp, biếu xén. Nhiều vụ việc còn đòi hỏi “phí bôi trơn”. Không chỉ làm chùn bước nhà đầu tư, làm cho các hoạt động của xã hội bị chậm lại, mà thực trạng này diễn ra tại cấp cơ sở, nơi gần dân nhất và làm xói mòn lòng tin của Nhân dân vào đội ngũ cán bộ được coi là công bộc của dân. Nhất là khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp thì việc kiểm soát quyền lực càng trở nên quan trọng khi nhiều vấn đề, lĩnh vực đã được phân cấp, phân quyền cho địa phương trong giải quyết.

Cũng chính vì thế, không phải lẽ ngẫu nhiên, vấn đề kiểm soát quyền lực tại địa phương khi thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp lại “nóng” và được đề cập thẳng thắn tại hội nghị Hội đồng nhân dân (HĐND) toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031 vừa mới đây.

Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà chỉ ra rằng, yếu tố cơ bản của chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là tinh gọn tổ chức bộ máy, mà là tái cấu trúc lại phương thức vận hành của nền hành chính quốc gia theo hướng gần dân hơn, linh hoạt hơn, hiệu quả hơn và kiến tạo phát triển đất nước nhanh hơn. Với quan điểm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”, Chính phủ tiếp tục rà soát, phân cấp, phân quyền nhiều hơn nữa cho địa phương, đồng thời phân bổ tương ứng về nguồn lực, dữ liệu và công cụ quản trị để địa phương đủ năng lực thực hiện trọng trách được giao.

Nhưng một yếu tố được Phó Thủ tướng chỉ ra đó là phân quyền, phân cấp càng mạnh thì kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ. Vì thế, HĐND phải thực sự là thiết chế kiểm soát quyền lực hiệu quả ở địa phương. Nhất là tiếp tục ban hành cơ chế phân cấp tại địa phương mình, đồng thời gắn với điều chỉnh, cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính để đáp ứng được yêu cầu vận hành hiệu lực, hiệu quả của chính quyền địa phương 2 cấp.

Cùng với đó là cần đổi mới phương thức giám sát từ giám sát hành chính truyền thống sang giám sát thực chất mà người dân và doanh nghiệp cảm nhận được hiệu quả từ chủ trương lớn của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước tại địa phương.

Kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ gắn với giám sát, lấy phiếu, bỏ phiếu tín nhiệm

Thực tế, trong thời gian qua, kiểm soát quyền lực tại địa phương đã được nhiều địa phương triển khai mạnh mẽ. Ví như tại TP. Cần Thơ đã đưa ra 4 nội dung hoạt động cốt lõi, trong đó: kiểm soát quyền lực Nhà nước thông qua hoạt động ban hành nghị quyết; kiểm soát quyền lực Nhà nước thông qua hoạt động giám sát; kiểm soát quyền lực Nhà nước thông qua phân cấp phân quyền; kiểm soát quyền lực Nhà nước thông qua hoạt động tiếp xúc cử tri.

Đặc biệt là đi sâu vào kiểm soát quyền lực trong công tác cán bộ và thực thi công vụ. Bởi suy cho cùng, mọi yếu tố đều bắt nguồn từ cán bộ. Riêng về vấn đề “cán bộ”, ông Đồng Văn Thanh, Chủ tịch HĐND TP. Cần Thơ cho biết, HĐND thành phố sẽ tăng cường cơ chế lấy phiếu tín nhiệm, bỏ phiếu tín nhiệm đối với các chức danh do HĐND bầu một cách thực chất, định kỳ. Đây là công cụ kiểm soát quyền lực tối cao, buộc người đứng đầu bộ máy nhà nước hành chính 2 cấp phải liên tục tự soi, tự sửa và nâng cao trách nhiệm.

Hay như Hà Tĩnh, chính nhờ sự tập trung giải quyết nhiều vấn đề trọng tâm, cấp thiết để tạo hành lang pháp lý quan trọng đã khơi thông nguồn lực cho phát triển. Các cơ chế, chính sách được ban hành góp phần tháo gỡ nhiều “điểm nghẽn” trong thực tiễn, như: chính sách hỗ trợ phát triển công nghiệp, tiểu thủ công nghiệp; hỗ trợ phát triển dịch vụ logistics và xuất khẩu, qua đó tạo nguồn lực để khai thác hiệu quả tiềm năng, lợi thế của Khu kinh tế Vũng Áng, hình thành động lực mới thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và sức hấp dẫn trong thu hút đầu tư.

Nhờ vậy, giai đoạn 2021-2025, tốc độ tăng trưởng GRDP bình quân đạt 6,4%/năm. Riêng năm 2025, kinh tế Hà Tĩnh bứt phá mạnh mẽ với mức tăng trưởng đạt 8,78%, vươn lên dẫn đầu khu vực Bắc Trung Bộ. Đặc biệt, quý I năm 2026 ghi nhận mức tăng trưởng kỷ lục 12,42%, đứng đầu cả nước, khẳng định sức bật và dư địa phát triển ngày càng rõ nét của nền kinh tế địa phương.

Ít ai ngờ rằng, một tỉnh miền Trung gặp nhiều khó khăn về vị trí địa lý, thời tiết nhưng lại vươn lên mạnh mẽ đến như vậy. Để phát huy kết quả đạt được và từ thực tiễn hoạt động của HĐND, Phó Chủ tịch HĐND tỉnh Hà Tĩnh Nguyễn Thị Việt Hà cho rằng, cần chuyển mạnh từ tư duy “xem xét văn bản” sang tư duy “giám sát quyền lực thông qua văn bản”. Bởi giám sát phải đi vào thực chất, kịp thời phát hiện những quy định chồng chéo, vượt thẩm quyền, thiếu tính khả thi hoặc không còn phù hợp với thực tiễn để kiến nghị xử lý, hoàn thiện.

Tuy cách làm khác nhau, nhưng thành công của 2 mô hình trên đều có mẫu số chung là tạo ra sự phát triển, kiểm soát quyền lực để ngăn ngừa các vi phạm có thể xảy ra. Quyền lực được rải ở tất cả các khâu, nếu một khâu không được kiểm soát chặt chẽ sẽ kéo theo những hệ lụy. Quyền lực càng cao, phân quyền càng lớn thì càng phải được kiểm soát một cách chặt chẽ. Trong bất kỳ hệ thống chính trị nào, quyền lực luôn có xu hướng bị lạm dụng nếu không được kiểm soát hiệu quả. Nhất là trong giai đoạn tới, khi Việt Nam đặt mục tiêu tăng trưởng cao 2 con số, hội nhập sâu rộng và chuyển đổi mạnh mẽ mô hình phát triển, thì yêu cầu về một nền quản trị liêm chính, hiệu quả càng trở nên cấp thiết. Công tác kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực vì thế không chỉ là “lá chắn” chống tiêu cực, mà còn là “đòn bẩy” thúc đẩy đổi mới và phát triển.

Và để kiểm soát quyền lực của cơ quan Nhà nước ở địa phương trong thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp thì HĐND phải thực sự là thiết chế kiểm soát quyền lực hiệu quả ở địa phương. Đồng thời, nâng cao hơn nữa chất lượng chất vấn và giải trình, trách nhiệm của người đứng đầu, kiên quyết khắc phục tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm. Đặc biệt cần tăng cường tái giám sát, theo dõi việc thực hiện kết luận sau giám sát; gắn giám sát với đánh giá hiệu quả thực thi chính sách và trách nhiệm công vụ.

Nâng cao hơn nữa vai trò của HĐND trong kiểm soát quyền lực ở địa phương

Tại hội nghị Hội đồng nhân dân (HĐND) toàn quốc triển khai phương hướng, nhiệm vụ nhiệm kỳ 2026-2031, thay mặt Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ủy viên Bộ Chính trị, Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú yêu cầu, nâng cao hơn nữa vai trò của HĐND trong kiểm soát quyền lực ở địa phương. Mô hình chính quyền địa phương 2 cấp đi đôi với đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, trao cho địa phương nhiều thẩm quyền hơn để chủ động hơn trong quyết định và tổ chức thực hiện. “Quyền lực càng lớn thì yêu cầu kiểm tra, giám sát, kiểm soát quyền lực càng phải chặt chẽ, hiệu quả hơn. Đây phải là nguyên tắc bất di bất dịch trong công tác xây dựng Đảng, xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa. HĐND phải thực hiện tốt chức năng giám sát đối với hoạt động của UBND và các cơ quan trong bộ máy chính quyền; kiên quyết khắc phục tình trạng buông lỏng giám sát hoặc giám sát hình thức”, Thường trực Ban Bí thư nhấn mạnh.