Vì sao TP.HCM, Hà Nội 'sáng nắng rát, chiều mưa dông'?

Một người dân Hà Nội cảm thấy khó chịu khi không trang bị áo chống nắng ra đường giữa nắng gay gắt ngày 24/5. Ảnh: Đinh Hà.

Sáng âm u, trưa nắng rát mặt đường, chiều dông lốc ngập úng là diễn biến thời tiết trong những ngày qua tại TP.HCM và Hà Nội. Trạng thái chuyển pha đột ngột không chỉ gây mệt mỏi cho sinh hoạt thường ngày, mà còn là tín hiệu cảnh báo về một mùa hè dị thường.

Trao đổi với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Trương Bá Kiên, Phó giám đốc điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng và Khí hậu (CMC), Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết các dự báo ENSO gần đây cho thấy khả năng El Nino quay trở lại trong giai đoạn đầu mùa hè là trên 90%.

"Trong kịch bản pha nóng quay lại và phát triển từ thời điểm lập hạ, Việt Nam cần chuẩn bị cho khả năng xuất hiện các đợt nắng nóng gay gắt hơn, đặc biệt tại Bắc Bộ, Trung Bộ và các đô thị lớn như Hà Nội, TP.HCM", ông Kiên cho hay.

Kịch bản mùa hè tại Hà Nội, TP.HCM

Hình thái mùa hè tại Hà Nội và TP.HCM được đánh giá sẽ còn biến động mạnh theo từng thời điểm, thay vì chỉ duy trì một trạng thái nắng nóng kéo dài. Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, nền nhiệt trong các tháng tới có thể liên tục dao động do sự tương tác giữa nhiều hình thế thời tiết như áp thấp nóng phía Tây, gió mùa, hiệu ứng phơn và các nhiễu động khí quyển ngắn hạn.

Trong điều kiện nền nhiệt khu vực đang ở mức cao, chỉ cần xuất hiện các giai đoạn ít mây, giảm mưa hoặc không khí lưu thông kém, cảm giác oi bức tại đô thị có thể gia tăng rất nhanh. Điều này khiến Hà Nội và TP.HCM dễ xuất hiện các đợt nóng ngắn nhưng gay gắt, xen kẽ với mưa dông mạnh vào chiều tối.

Bên cạnh đó, Phó giám đốc điều hành CMC nhận định Bắc Bộ và Trung Bộ sẽ là những khu vực chịu tác động rõ nét nhất nếu El Nino quay lại. Hà Nội nhiều khả năng tiếp tục xuất hiện các đợt oi nóng kéo dài, đặc biệt trong giai đoạn tháng 6-7. Lúc này, độ ẩm cao kết hợp với hiệu ứng bê tông hóa khiến nhiệt độ cảm nhận thực tế ngoài trời có thể vượt xa mức dự báo.

Không khí oi bức tại TP.HCM giữa tháng 5 khiến người đi đường có cảm giác nóng rát chỉ sau vài phút di chuyển. Ảnh: Hoài Bảo.

Khác với miền Bắc, TP.HCM trong mùa hè thường chịu trạng thái nóng ẩm nhiều hơn nóng khô. Nền nhiệt không phải lúc nào cũng lập đỉnh, nhưng độ ẩm cao, ít gió và hiệu ứng hấp thụ nhiệt từ bê tông, mặt đường khiến cảm giác oi bức kéo dài cả ngày lẫn đêm. Nhiều thời điểm, người dân có cảm giác ngột ngạt, dù nhiệt độ chỉ quanh ngưỡng 35 độ C.

Đáng nói, các hiện tượng "dị thường" trong mùa hè hiện nay không chỉ dừng ở chuyện nắng nóng. Tiến sĩ Trương Bá Kiên cho hay sau nhiều ngày mặt đất và đô thị bị nung nóng mạnh, khí quyển trở nên bất ổn định. Khi xuất hiện rãnh thấp, hội tụ gió hoặc nhiễu động gió mùa, thời tiết có thể chuyển nhanh sang trạng thái cực đoan với mưa dông lớn, lốc, sét, gió giật mạnh, thậm chí mưa đá trong thời gian ngắn.

Điều này lý giải vì sao tại TP.HCM thời gian gần đây thường xuất hiện cảnh buổi sáng nắng gắt nhưng chiều tối mưa như trút nước. Trong khi đó tại Hà Nội, các đợt nắng oi kéo dài nhiều ngày có thể nhanh chóng chuyển sang mưa dông dữ dội, gây ngập cục bộ và cây xanh gãy đổ.

"Rủi ro thời tiết mùa hè hiện nay cần được nhìn nhận dưới góc độ 'đa cực đoan', tức là sự đan xen giữa nắng nóng gay gắt, khô hạn cục bộ và các đợt mưa dông cực đoan sau nắng nóng. Đây là kiểu hình thời tiết rất đáng lưu ý đối với đô thị, nông nghiệp, năng lượng và sức khỏe cộng đồng", ông Kiên giải thích.

El Nino không phải "thủ phạm" chính

Tiến sĩ Trương Bá Kiên khẳng định El Nino chỉ là chất xúc tác mang tính chu kỳ, không phải nguyên nhân duy nhất "thiêu đốt" đô thị lớn vào mùa hè.

"Bản chất của các đợt nắng nóng cực đoan hiện nay là sự cộng hưởng giữa biến đổi khí hậu toàn cầu và tốc độ đô thị hóa quá nhanh", ông nói.

Tại Hà Nội và TP.HCM, mật độ xây dựng cao, diện tích cây xanh suy giảm, giao thông dày đặc cùng lượng lớn bề mặt bê tông, nhựa đường và kính khiến khả năng hấp thụ nhiệt của đô thị tăng mạnh. Ban ngày, các bề mặt này tích nhiệt rất nhanh dưới nắng nóng, sau đó giải phóng nhiệt chậm vào chiều tối và ban đêm, tạo ra hiệu ứng "đảo nhiệt đô thị".

Đây là lý do nhiều người cảm nhận rõ việc thành phố ngày càng nóng hơn, đặc biệt vào ban đêm. Thay vì giảm nhiệt sau hoàng hôn như trước, nhiều khu vực nội đô vẫn duy trì cảm giác oi bức kéo dài đến khuya.

Theo Tiến sĩ Trương Bá Kiên, tình hình dự kiến về biến đổi khí hậu tại Hà Nội, TP.HCM trong suốt thế kỷ 21 sẽ ghi nhận chuyển biến đáng kể. Nhiệt độ trung bình, nhiệt độ cực đại, nhiệt độ tối thấp và các chỉ số nắng nóng đô thị đều có xu hướng gia tăng. Đặc biệt, mức tăng tại khu vực nội đô được dự báo cao hơn đáng kể so với vùng ven.

"Điều này đồng nghĩa các cực đoan khí hậu trong môi trường đô thị sẽ ngày càng rõ nét. Không chỉ số ngày nắng nóng gia tăng, mà các đêm nóng, nhiệt độ duy trì ở mức cao suốt đêm, cũng xuất hiện thường xuyên, làm giảm khả năng hồi phục của cơ thể sau một ngày chịu nhiệt kéo dài", ông Kiên trích dự báo từ Kịch bản biến đổi khí hậu 2025 do Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn và Biến đổi khí hậu xây dựng, dự kiến được Bộ Nông nghiệp và Môi trường công bố trong quý II.

Chuyên gia khuyến cáo người dân nên ở nhà tránh nắng gắt vào ban trưa. Ảnh: Đinh Hà.

Giới chuyên gia cảnh báo khí hậu cực đoan là rủi ro đáng lưu ý với sức khỏe cộng đồng, nhất là người cao tuổi, trẻ em, người có bệnh nền và nhóm lao động ngoài trời. Khi nhiệt độ cao kéo dài nhiều ngày liên tiếp, nguy cơ sốc nhiệt, kiệt sức, mất nước và các bệnh tim mạch, hô hấp đều có thể gia tăng.

Ngoài sức khỏe, hiệu ứng cộng hưởng giữa El Nino, biến đổi khí hậu và đô thị hóa còn tạo áp lực lớn lên hạ tầng đô thị. Nhu cầu điện tăng cao cho hoạt động làm mát có thể khiến hệ thống năng lượng chịu tải lớn hơn trong các đợt nắng nóng cực đoan. Đồng thời, những cơn mưa lớn xuất hiện sau giai đoạn nắng kéo dài cũng làm gia tăng nguy cơ ngập úng cục bộ do bề mặt đô thị bê tông hóa khiến khả năng thấm nước tự nhiên suy giảm.

Theo chuyên gia, điều quan trọng hiện nay không còn là câu chuyện mùa hè có nóng hơn hay không, mà là các đô thị sẽ thích ứng ra sao với trạng thái thời tiết ngày càng cực đoan và khó dự báo.

Trong bối cảnh khí hậu tiếp tục nóng lên, việc gia tăng mảng xanh đô thị, cải thiện thông gió tự nhiên, giảm mật độ bê tông hóa và nâng cấp hạ tầng thoát nước được xem là những giải pháp dài hạn cần tính tới nếu các thành phố lớn muốn giảm áp lực từ các đợt mùa hè cực đoan trong tương lai.