Kiểm soát thuốc lá- Đòn bẩy hiện thực hóa các mục tiêu phát triển

Những năm qua, công tác chăm sóc sức khỏe nhân dân tại Việt Nam đã đạt được những bước tiến quan trọng. Tuy nhiên, để hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước trong giai đoạn mới, việc tối ưu hóa các trụ cột về phát triển con người, kinh tế và xã hội đang đặt ra yêu cầu phải chuyển đổi mạnh mẽ tư duy từ chữa bệnh sang chủ động phòng bệnh. Đây cũng là tinh thần cốt lõi được đặt ra tại các diễn đàn chính sách chuyên sâu gần đây.

Gánh nặng khổng lồ từ khói thuốc và thách thức mới từ giới trẻ

Tại hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực implementation Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra” do Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược tổ chức, bức tranh toàn cảnh về tác hại của thuốc lá đã được các chuyên gia phân tích tường tận bằng những con số biết nói.

Toàn cảnh Hội thảo “Tăng cường kiểm soát thuốc lá trong thực hiện Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân: Thực trạng và những vấn đề chính sách đặt ra”.

Theo BS. Phan Thị Hải, Phó Giám đốc phụ trách chuyên môn Quỹ Phòng bệnh (Bộ Y tế), mỗi năm Việt Nam phải đối mặt với khoảng 103.000 ca tử vong liên quan đến thuốc lá. Trong đó, có 84.500 ca do hút thuốc chủ động và 18.800 ca do phơi nhiễm khói thuốc, đáng ngại là có tới khoảng 70% trường hợp tử vong sớm trước 75 tuổi. Về mặt kinh tế, tổng chi phí y tế và tổn thất kinh tế ước tính lên tới 108.700 tỷ đồng mỗi năm, tương đương 1,14% GDP; nếu tính thêm các thiệt hại do ô nhiễm môi trường, con số này vượt mốc 2% GDP mỗi năm.

Không dừng lại ở các sản phẩm truyền thống, làn sóng tấn công của các sản phẩm thuốc lá thế hệ mới như thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng cùng các dạng túi ngậm nicotine đang trực tiếp đe dọa thế hệ trẻ. Theo điều tra sơ bộ năm 2023 tại 11 tỉnh, thành phố, tỷ lệ sử dụng thuốc lá điện tử trong nhóm học sinh từ 13 đến 17 tuổi đã leo thang đáng báo động từ 2,6% (năm 2019) lên 8,1%. Riêng trong năm 2023, hệ thống y tế ghi nhận 1.224 trường hợp nhập viện do ngộ độc, dị ứng và tổn thương phổi cấp liên quan đến nhóm sản phẩm này, trong đó 62 ca để lại di chứng nặng nề.

Bên cạnh đó, BS. Phan Thị Hải cũng chỉ ra những bất cập lớn trong công tác cảnh báo sức khỏe trên bao bì khi diện tích in cảnh báo của nước ta đã duy trì ở mức 50% trong hơn 13 năm qua, khiến hiệu quả tác động giảm rõ rệt. Nếu như năm 2014 Việt Nam từng xếp hạng 28 thế giới về quy mô cảnh báo sức khỏe trên bao bì thuốc lá, thì đến năm 2025 đã tụt xuống vị trí khoảng 95/140 quốc gia, thuộc nhóm có diện tích cảnh báo thấp nhất trong khu vực ASEAN. Trong khi đó, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) khuyến cáo các quốc gia cần tăng diện tích cảnh báo bằng hình ảnh chiếm ít nhất 85% diện tích mỗi mặt chính để nâng cao hiệu quả phòng ngừa

GS.TS Nguyễn Anh Trí, đại biểu Quốc hội khóa XIV và XV, Nguyên Viện trưởng Viện Huyết học – Truyền máu Trung ương phát biểu tại hội thảo.

Đánh giá về bối cảnh chính sách hiện hành, GS.TS. Nguyễn Anh Trí, đại biểu Quốc hội khóa XIV và XV, Nguyên Viện trưởng Viện Huyết học - Truyền máu Trung ương, nhìn nhận giai đoạn sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá hiện nay chính là “thời điểm vàng” để thể chế hóa các giải pháp bảo vệ sức khỏe cộng đồng.

Từ góc độ kinh tế vĩ mô, ông Nguyễn Anh Dương, Trưởng Phòng Nghiên cứu tổng hợp và hội nhập quốc tế, phân tích các tác động đa chiều của thuốc lá đến năng suất lao động và sức khỏe người dân. Ông nhấn mạnh ý nghĩa của cơ chế thuế tiêu thụ đặc biệt hỗn hợp đối với mặt hàng này dự kiến áp dụng từ ngày 01/01/2027, đồng thời lưu ý cần tiếp tục đánh giá kỹ lưỡng tác động của chính sách thuế trong thực tiễn, kết hợp phát huy vai trò đồng bộ của các cơ quan, ban ngành trong công tác phòng, chống tác hại thuốc lá.

Định hướng chiến lược gắn với mục tiêu phát triển bền vững

Làm rõ thêm tầm nhìn chính sách, Quyền Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược Đặng Đức Anh dẫn chứng các mục tiêu cụ thể của Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị, trong đó định hướng đến năm 2030 tuổi thọ trung bình của người Việt Nam đạt 75,5 tuổi và số năm sống khỏe tối thiểu đạt 68 năm. Dù tuổi thọ trung bình đã được cải thiện, việc kéo dài thời gian "sống khỏe" thông qua kiểm soát hiệu quả các yếu tố nguy cơ như thuốc lá là điều kiện tiên quyết.

Hơn thế nữa, kiểm soát thuốc lá hiệu quả còn đóng góp trực tiếp vào việc nâng cao thể lực, trí lực và chất lượng nguồn nhân lực - những trụ cột trọng yếu trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội theo tinh thần Nghị quyết số 19-NQ/TW của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về đổi mới mô hình phát triển đất nước.

Kết thúc hội thảo, lãnh đạo Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược cho biết các ý kiến đóng góp, tham luận chuyên sâu sẽ được tiếp thu nghiêm túc nhằm hoàn thiện báo cáo nghiên cứu, phục vụ đắc lực công tác tham mưu chính sách vĩ mô trong thời gian tới.