Kinh tế toàn cầu 'thấm' dư chấn từ xung đột Trung Đông

Eo biển Hormuz, tuyến đường thủy chỉ rộng 29 hải lý tại điểm hẹp nhất - nơi gần 20% lượng dầu và khí đốt thế giới tiêu thụ đi qua đang chìm trong xung đột. Huyết mạch quan trọng của chuỗi cung ứng năng lượng toàn cầu này hiện gần như bị phong tỏa do đe dọa từ Iran.

Nếu xung đột kéo dài, kinh tế toàn cầu có thể chịu tác động qua nhiều kênh như lạm phát, thương mại, hàng không và đầu tư, làm gia tăng sự bất định cho người tiêu dùng, doanh nghiệp và các nhà hoạch định chính sách.

Bảng Chỉ số chứng khoán tổng hợp Hàn Quốc (KOSPI) và bản tin về cuộc xung đột Mỹ-Israel với Iran tại phòng giao dịch của một ngân hàng ở Seoul, Hàn Quốc. Ảnh: Yonhap

Theo thống kê, trong năm 2025, mỗi ngày có khoảng 20 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ được vận chuyển qua eo biển Hormuz. Dù tồn tại một số tuyến thay thế, như đường ống từ Ả Rập Xê Út qua Biển Đỏ hoặc từ UAE tới cảng Fujairah, tổng công suất của các tuyến này chỉ đạt khoảng 3,5–5,5 triệu thùng/ngày và vẫn gặp nhiều hạn chế về logistics.

Điều này đồng nghĩa với việc phần lớn nguồn cung, tương đương khoảng 75%, có nguy cơ bị đình trệ khi eo biển Hormuz gián đoạn.

Không chỉ dầu mỏ, khoảng 112 tỷ m³ khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) từ Qatar và UAE cũng đi qua tuyến đường này trong năm 2025. Khác với dầu, LNG gần như không có tuyến vận chuyển thay thế khả thi, khiến rủi ro gián đoạn nguồn cung càng trở nên nghiêm trọng hơn.

Khi vận chuyển đình trệ, các kho chứa nhanh chóng đầy lên. Hệ quả là nhiều quốc gia trong khu vực phải đóng cửa mỏ dầu, nhà máy lọc dầu hoặc giảm sản lượng. Các cuộc tấn công vào cảng và cơ sở năng lượng càng làm tình hình trầm trọng hơn.

Xung đột không chỉ ảnh hưởng đến năng lượng mà còn đe dọa trực tiếp sản lượng nông nghiệp toàn cầu. Khoảng 20–30% lượng phân bón xuất khẩu trên thế giới được vận chuyển qua eo biển Hormuz, trong đó có urê, loại phân đạm được sản xuất từ khí tự nhiên hóa lỏng (LNG).

Khi các nhà máy LNG bị gián đoạn, nguồn cung urê cũng chịu tác động nặng nề. Đồng thời, đứt gãy vận tải còn làm gia tăng rủi ro thiếu hụt lương thực tại Trung Đông — khu vực phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Hiện các nước thuộc Hội đồng Hợp tác vùng Vịnh (GCC) phải nhập khẩu toàn bộ nhu cầu đường, 91% dầu thực vật và 77% lượng gạo tiêu thụ.

Các nước nhập khẩu chuẩn bị đối mặt giá cao và thiếu hụt

Cú sốc lớn nhất với kinh tế toàn cầu đến từ giá năng lượng tăng. Tính đến ngày 12/3/2026, giá dầu Brent đã tăng 39% so với trước xung đột, có lúc vượt 110 USD/thùng. Giá khí đốt và phân bón cũng tăng mạnh: khí TTF Hà Lan tăng 59%, urê Trung Đông tăng 34%. Giá khó có thể trở lại mức trước xung đột nếu chưa có dấu hiệu hạ nhiệt căng thẳng hoặc mở lại eo biển Hormuz.

Phần lớn dầu và khí qua Hormuz được vận chuyển sang châu Á. Nhật Bản phụ thuộc nặng vào Trung Đông, còn Ấn Độ nhận hơn 40% khí từ Qatar. EU cũng trở thành khách hàng lớn sau khi giảm phụ thuộc vào Nga.

Trong bối cảnh gián đoạn nguồn cung, các nước nhập khẩu tìm nguồn thay thế, nhưng việc tăng sản lượng từ các nhà cung cấp khác như Mỹ không dễ, khiến giá tiếp tục cao. Châu Á cũng có thể chịu chi phí vận chuyển cao hơn nếu chuyển hướng nhập khẩu sang châu Mỹ.

Giá năng lượng tăng và nguồn cung hạn chế có thể làm giảm sản xuất hàng hóa và dịch vụ không thiết yếu. Việc gián đoạn phân bón cũng diễn ra đúng thời điểm mùa gieo trồng tại châu Á và Bắc Mỹ, gây thêm áp lực cho các nhà hoạch định chính sách.

Vùng Vịnh gặp sóng gió

Khu vực GCC không chỉ dựa vào dầu khí mà còn là trung tâm hàng không, du lịch và kinh doanh với quy mô kinh tế khoảng 2,4 nghìn tỷ USD. Dubai, Doha và Abu Dhabi là các trung tâm trung chuyển lớn toàn cầu.

Xung đột lan tới khu vực này đang đe dọa môi trường kinh tế và kinh doanh của GCC, ảnh hưởng đến các ngành như hàng không, du lịch, tài chính và thương mại.

Đối với nền kinh tế hàng đầu thế giới – Mỹ, một cuộc xung đột kéo dài có thể tác động theo nhiều cách.

Lạm phát tăng, ảnh hưởng mạnh đến các hộ thu nhập thấp, vốn dành phần lớn thu nhập cho thực phẩm, năng lượng và nhà ở.“Hiệu ứng tài sản” suy yếu nếu giá tài sản giảm, kéo theo chi tiêu của nhóm thu nhập cao giảm. Thâm hụt ngân sách gia tăng, khi chi phí quân sự và lãi vay tăng mang lại thách thức cho Fed, khi phải cân bằng giữa kiểm soát lạm phát và hỗ trợ thị trường lao động.

Tuy nhiên, một số ngành có thể hưởng lợi, đặc biệt là năng lượng và quốc phòng, khi châu Âu và châu Á tìm nguồn cung thay thế từ Mỹ.

Dù chuỗi cung ứng toàn cầu đã đa dạng hóa, điều đó có thể chưa đủ để hấp thụ cú sốc từ xung đột Trung Đông. Tình hình hiện vẫn ở giai đoạn đầu và khả năng hạ nhiệt là có, nhưng cho đến khi điều đó xảy ra, bất định sẽ tiếp tục là yếu tố chi phối nền kinh tế toàn cầu.

Tác động đến du lịch và hàng không

Cuộc xung đột còn làm đảo lộn hoạt động đi lại toàn cầu, khiến giá vé máy bay trên một số tuyến tăng mạnh.

Hơn hai tuần kể từ khi xung đột bùng phát, các hãng hàng không lớn tại vùng Vịnh vẫn gặp khó khăn trong việc khôi phục tần suất bay như trước xung đột, khi không phận bị đóng cửa hoặc hạn chế nghiêm ngặt, cùng với nguy cơ thường trực từ tên lửa và máy bay không người lái.

Tuy nhiên, không chỉ các hãng trong khu vực bị ảnh hưởng.

Qantas (Australia), SAS (Bắc Âu), Air New Zealand, cùng hai hãng hàng không lớn nhất Ấn Độ là IndiGo và Air India đều đã thông báo tăng giá vé, cho rằng nguyên nhân là do chi phí nhiên liệu tăng đột biến vì xung đột.

Theo hãng hàng không quốc gia New Zealand cho biết tuần trước, giá nhiên liệu máy bay, vốn khoảng 85-90 USD/thùng trước các cuộc tấn công vào Iran, đã tăng lên 150–200 USD/thùng,

Một số hãng hàng không châu Á và châu Âu như Lufthansa và Ryanair đã thực hiện “hedging” dầu (bảo hiểm giá dầu), tức là khóa trước giá nhiên liệu cho các giao dịch trong tương lai, giúp giảm bớt tác động chi phí.

Các chuyến bay từ châu Á và Úc đến châu Âu và Mỹ cũng phải bay đường vòng để tránh khu vực Vịnh do không phận bị đóng, khiến thời gian bay dài hơn và giá vé tiếp tục tăng.

Tú Anh