Kỳ 2: Để chính sách học nghề đến được thanh niên vùng khó

Học viên học nghề tại cơ sở GDNN của tỉnh Đắk Lắk. (Ảnh: TT)

Chính sách phải vượt qua khoảng cách đến lớp

Theo lãnh đạo Sở GD&ĐT Đắk Lắk, đối với một học sinh ở địa bàn thuận lợi, chọn nghề có thể bắt đầu từ việc tìm hiểu ngành học, so sánh các trường rồi nộp hồ sơ. Với thanh niên vùng sâu, vùng xa, quyết định ấy còn phụ thuộc khoảng cách đi lại, chi phí sinh hoạt và khả năng gia đình có thể hỗ trợ trong thời gian học.

Đó là lý do chính sách hỗ trợ học nghề cần được nhìn từ hoàn cảnh người học. Có quyền tiếp cận một chương trình là điều quan trọng. Nhưng để thực sự tham gia và học đến cùng, người học phải biết rõ mình được hỗ trợ gì, cần chuẩn bị gì, học ở đâu và sau khóa học có thể làm công việc nào.

"Đào tạo nghề cho lao động nông thôn, vùng sâu, vùng xa và vùng đồng bào dân tộc thiểu số đã được địa phương quan tâm. Tuy vậy, nhu cầu học nghề phân tán, số người đăng ký từng nghề ít, địa bàn rộng và điều kiện đi lại khó khăn vẫn là những trở ngại trong tổ chức lớp", báo cáo của Sở GD&ĐT nêu.

Tư vấn định hướng học nghề kết hợp học văn hóa sau cấp THCS được các trung tâm GDNN-GDTX ở Đắk Lắk chú trọng theo hướng bám sát thực tiễn. (Ảnh: TT)

Khó khăn này không thể giải quyết chỉ bằng cách công bố thêm chỉ tiêu. Khi số người đăng ký một nghề ở từng nơi quá ít, trung tâm khó mở lớp tại chỗ. Nếu chuyển người học đến một điểm xa hơn, chi phí đi lại và thời gian xa gia đình có thể khiến họ không tham gia được. Một phương án tổ chức phù hợp phải tính đến cả khả năng tập hợp học viên giữa các địa bàn và điều kiện sinh hoạt thực tế của họ.

Sau sắp xếp mạng lưới, các trung tâm GDNN-GDTX có phạm vi phục vụ rộng hơn (khảo sát, kết nối người học và phối hợp mở lớp). Nhưng địa bàn rộng không tự động tạo ra sự thuận tiện. Từng trung tâm cần xác định nơi nào có thể đặt lớp, nội dung nào đưa đến điểm học gần dân và phần thực hành nào cần tập trung tại cơ sở có đủ thiết bị.

Với học viên sau THCS, công tác tư vấn cần bắt đầu sớm hơn thời điểm tuyển sinh. Các em và gia đình cần được giải thích về chương trình văn hóa, chương trình nghề, thời gian học, quyền lợi được hưởng, điều kiện thực hành và khả năng học tiếp. Học nghề chỉ là lựa chọn có ý nghĩa khi người học hiểu nghề, thấy phù hợp với mình và có lộ trình phát triển về sau.

Con em gia đình chính sách cũng cần được hướng dẫn cụ thể về điều kiện áp dụng các chế độ hỗ trợ. Nhà trường và địa phương phải giúp gia đình biết cần giấy tờ gì, nộp ở đâu và thời điểm nào để không bỏ lỡ quyền lợi. Mỗi chính sách có phạm vi, điều kiện riêng; vì vậy, việc tư vấn phải căn cứ hồ sơ từng người, tránh hứa hẹn chung rằng mọi khoản chi phí đều được miễn hoặc hỗ trợ.

Học viên tại Trung tâm GDNN-GDTX Krông Bông (nay là Krông Pắc) được tư vấn chọn nghề phù hợp với năng lực và điều kiện thực tế. (Ảnh: TT)

Chất lượng học tập là một phần của công bằng

Công bằng trong tiếp cận GDNN không dừng ở việc được tuyển vào lớp. Theo ông Nguyễn Đình Huy, Giám đốc Trung tâm GDNN-GDTX Krông Pắc, người học ở vùng khó cũng cần có giáo viên, chương trình và điều kiện thực hành đủ tốt. Nếu học viên tại điểm xa chỉ học lý thuyết, trong khi thiết bị tập trung ở một cơ sở khác mà các em ít có cơ hội sử dụng, chênh lệch về chất lượng vẫn tồn tại.

Ông Huy dẫn chứng, tại đơn vị hiện có 722 học viên dân tộc thiểu số trong tổng số 1.724 học viên GDTX. Tỷ lệ 41,88% đặt ra yêu cầu thường xuyên về duy trì việc học và tư vấn hướng nghiệp. Với một trung tâm hoạt động tại nhiều điểm (trải dài hơn 100km), việc theo dõi học viên có nguy cơ bỏ học, khó khăn trong đi lại hoặc cần hỗ trợ chọn nghề phải được thực hiện sát từng địa bàn.

Do đó, ông đề xuất bổ sung giáo viên, đầu tư cơ sở vật chất và thiết bị đào tạo nghề. "Đây là điều kiện để chính sách mở rộng cơ hội học tập đi cùng chất lượng thực tế. Một lớp may cần thiết bị để thực hành; một lớp sửa chữa máy cần máy móc, dụng cụ phù hợp; còn lớp chăn nuôi phải gắn nội dung học với điều kiện sản xuất mà người dân gặp hằng ngày", ông Huy nêu.

Tương tự, tại Trung tâm GDNN-GDTX Buôn Ma Thuột, chương trình phối hợp dạy văn hóa kết hợp trung cấp nghề tin học có 35 học viên dân tộc thiểu số trong năm học 2025–2026. Việc đối tác đào tạo đầu tư phòng máy 43 máy tính góp phần bảo đảm điều kiện thực hành cho học viên. Kết thúc năm học, 5 học viên xuất sắc được trao học bổng với tổng trị giá 12,5 triệu đồng.

Ông Hà Ngọc Anh, Giám đốc trung tâm, nhìn nhận việc học văn hóa đồng thời tiếp cận nghề giúp học viên từng bước hình thành kỹ năng thực hành, năng lực ứng dụng công nghệ và khả năng thích ứng với yêu cầu công việc. Tuy nhiên, hiệu quả của chương trình cần được theo dõi tiếp qua quá trình học, kết quả tốt nghiệp và hướng đi sau đó của các em.

Học nghề dệt may truyền thống giúp học viên tại Đắk Lắk tạo ra những sản phẩm chất lượng. (Ảnh: TT)

Điều này cũng được Sở GD&ĐT chỉ rõ trong báo cáo với Tỉnh ủy: kinh phí hỗ trợ đào tạo nghề cho một số nhóm đối tượng còn hạn chế so với nhu cầu; thiết bị và đội ngũ ở nhiều cơ sở chưa đáp ứng đồng đều yêu cầu đổi mới. Những khó khăn này càng cần được đặt trong quá trình sắp xếp mạng lưới, để nguồn lực được phân bổ đến đúng nơi có nhu cầu và không làm tăng khoảng cách học tập giữa các địa bàn.

Một giải pháp thiết thực là kết nối ba nguồn thông tin: nhu cầu học nghề của người dân, khả năng tổ chức đào tạo của trung tâm và nhu cầu nhân lực tại địa phương. Chính quyền cơ sở giúp nhận diện người cần hỗ trợ; trung tâm tư vấn chương trình phù hợp; doanh nghiệp, hợp tác xã và cơ sở sản xuất cung cấp thông tin công việc. Nhờ đó, người học có thể cân nhắc lựa chọn trên cơ sở thực tế.

Câu chuyện của chị H’ Duyên Niê (SN 1992) ở buôn Tơng Jŭ, phường Ea Kao là một minh chứng.

Theo lời H' Duyên, sau khi học dệt thổ cẩm do Trung tâm GDTX tỉnh Đắk Lắk kết hợp địa phương mở tại buôn và được thực hành tại buôn văn hóa Akô Dhông, chị dự định phụ giúp gia đình kinh doanh đồ truyền thống. Đồng thời học thêm để phát triển công việc trong lĩnh vực thời trang cho riêng mình.

Kế hoạch của chị H’ Duyên chưa phải kết quả về thu nhập, nhưng cho thấy giá trị của hướng nghiệp: giúp người trẻ nhìn thấy mối liên hệ giữa kỹ năng được học, công việc gia đình và nhu cầu tiếp tục nâng tay nghề.