Làm chủ công nghiệp đóng tàu để trở thành quốc gia biển mạnh

Một quốc gia biển mà không làm chủ đóng mới, sửa chữa, hoán cải phương tiện thủy thì dù cảng biển và logistics có hiện đại đến đâu cũng không thể tự chủ về kinh tế biển (Ảnh: Bộ Công Thương)

Yếu tố giúp tự chủ kinh tế biển

Nghị quyết số 20-NQ/TW ngày 28/7/2026 đặt ra bước chuyển từ khai thác tài nguyên và phát triển kinh tế biển đơn thuần sang phát triển toàn diện không gian biển, xác định kinh tế hàng hải là một trụ cột quan trọng. Trước đó, Thông báo số 125-TB/VPTW ngày 18/7/2026 của Văn phòng Trung ương Đảng về Kết luận của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nhấn mạnh yêu cầu phát triển công nghiệp hàng hải quốc gia “Đủ nhanh-Đủ mạnh”.

Trên cơ sở đó, các hành lang kinh tế ven biển đang từng bước hình thành cấu trúc không gian phát triển mới của nền kinh tế quốc gia, ngành đóng tàu Việt Nam được định vị thế về năng lực, có thể trở thành “cực tăng trưởng” công nghiệp, đóng góp đáng kể vào mục tiêu tăng trưởng hai con số, giữ vai trò then chốt trong phát triển kinh tế biển và bảo vệ chủ quyền biển đảo của đất nước. Đặc biệt, PGS, TS. Nguyễn Ngọc Sơn, Đại biểu hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Khoa học, Công nghệ và Môi trường của Quốc hội khẳng định, nước ta có gần 3.300km bờ biển, nằm trên các tuyến hàng hải huyết mạch, vận tải biển đảm nhận khoảng 80% hàng hóa xuất nhập khẩu. Một quốc gia biển mà không làm chủ đóng mới, sửa chữa, hoán cải phương tiện thủy thì dù cảng biển và logistics có hiện đại đến đâu cũng không thể tự chủ về kinh tế biển.

PGS TS Phạm Ngọc Linh, Phó chủ tịch Liên hiệp các Hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam khẳng định, ngành công nghiệp đóng tàu vốn được coi là xương sống, là bệ đỡ hạ tầng cho kinh tế biển, dù đã có những nỗ lực tái cơ cấu mạnh mẽ nhưng hiện vẫn gặp không ít khó khăn về nguồn vốn, làm chủ công nghệ cao, thu hút nguồn nhân lực chất lượng cao để đáp ứng xu hướng đóng tàu xanh, tàu thông minh. Hiện đội tàu biển Việt Nam hiện mới đảm nhận khoảng 5-8% thị phần vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu. Phần lớn hàng hóa trên các hành lang thương mại biển xa chủ lực đi châu Âu, Bắc Mỹ hay Bắc Á vẫn do các hãng tàu nước ngoài vận chuyển.

Ngay trong chuỗi đóng tàu, cả nước có gần 90 doanh nghiệp đóng tàu cùng hơn 400 cơ sở đóng phương tiện thủy nội địa, tổng công suất thiết kế khoảng 3,5 triệu DWT/năm. Tuy nhiên giá trị tạo ra trong nước hiện được ước tính khoảng 20-30%, phần vật tư, linh kiện và thiết bị do doanh nghiệp Việt Nam trực tiếp sản xuất mới khoảng 10-15%, nhiều hạng mục có giá trị cao như động cơ, hệ động lực, điện-điện tử, tự động hóa, thép chuyên dụng và thiết bị hàng hải vẫn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu.

Hình thành tư duy hệ sinh thái

Nêu một số giải pháp thúc đẩy ngành công nghiệp đóng tàu, đại diện Cục Hàng hải và Đường thủy Việt Nam cho biết, Bộ Xây dựng đã hoàn thiện và trình Chính phủ đề án nâng cao năng lực các doanh nghiệp đóng tàu trong nước, trong đó đã đề xuất nhiều chính sách tài chính, thuế, phí, quy hoạch để phát triển ngành công nghiệp tàu thủy. Hiện, Bộ luật Hàng hải và Luật Giao thông đường thủy đang được sửa đổi, trong đó bổ sung một số quy định mới trong Luật như: chính sách ưu đãi về thuế, phí, đầu tư cho doanh nghiệp đóng tàu; thu hút nguồn lực trong và ngoài nước tham gia phát triển công nghiệp tàu thủy; ưu tiên sử dụng sản phẩm công nghiệp tàu thủy sản xuất trong nước.

Bên cạnh đó, theo các chuyên gia, muốn nâng phần giá trị Việt Nam có thể làm chủ, công nghiệp đóng tàu phải phát triển theo tư duy hệ sinh thái, gắn năng lực đóng mới, sửa chữa với nhu cầu của chủ tàu và thị trường; đồng thời phát triển thiết kế, công nghệ, công nghiệp hỗ trợ, chuỗi cung ứng trong nước. Khi các mắt xích cùng phát triển, năng lực đóng tàu mới có thể chuyển thành năng lực công nghiệp, nâng tỷ lệ nội địa hóa và phần giá trị Việt Nam nắm giữ trong chuỗi.

Theo sát những diễn biến trong trình xây dụng cơ chế, chính sách, PGS TS Vũ Ngọc Khiêm, Chủ tịch Hội Khoa học kỹ thuật công nghiệp tàu thủy Việt Nam (VISIA) cũng nhận thấy, tư duy hệ sinh thái đang được tiếp nhận trong quá trình hoàn thiện dự thảo Bộ luật Hàng hải và Đường thủy Việt Nam. Lần đầu tiên, công nghiệp tàu thủy được dành một chương riêng, với các chính sách từ nghiên cứu, thiết kế, đóng mới, sửa chữa đến công nghiệp hỗ trợ, nguồn nhân lực và dịch vụ trong suốt vòng đời phương tiện. Điều quan trọng không chỉ là phát triển từng doanh nghiệp riêng lẻ, mà là từng bước hình thành được tinh thần liên kết, hợp tác và cùng phát triển trong toàn ngành.

Theo Cục trưởng Hàng hải và Đường thủy Việt Nam Lê Đỗ Mười, điều quan trọng là khuôn khổ pháp lý phải đủ sức thích ứng với tốc độ thay đổi của công nghệ, thị trường và các chuẩn mực quốc tế. Đối với công nghiệp tàu thủy, khuôn khổ chính sách cũng cần đủ mở, đồng thời coi sửa chữa, nâng cấp và hoán cải đội tàu hiện hữu là một bộ phận của quá trình chuyển đổi xanh, bên cạnh đóng mới tàu thế hệ mới.

Nếu pháp luật chỉ giải quyết những vấn đề của hiện tại thì rất dễ trở thành giới hạn của phát triển trong tương lai. Tư duy xuyên suốt khi xây dựng dự thảo là tạo một khuôn khổ đủ mở cho công nghệ, phương thức vận tải và những mô hình mới, đồng thời tăng khả năng kết nối, khai thác hiệu quả các nguồn lực. Những định hướng về chuyển đổi số, chuyển đổi xanh vì thế không dừng ở nguyên tắc, mà đang được cụ thể hóa thành các chính sách, hướng tới nâng cao hiệu quả vận hành và sức cạnh tranh của kinh tế hàng hải, Cục trưởng Lê Đỗ Mười nhấn mạnh.

Bên cạnh đó, chuyên gia cũng kiến nghị, các cơ quan quản lý nghiên cứu, thúc đẩy một số định hướng chiến lược cốt lõi như xây dựng Chiến lược phát triển đội tàu quốc gia gắn với đơn hàng đóng tàu trong nước; xây dựng Chiến lược phát triển công nghiệp đóng tàu Việt Nam là nền tảng triển khai thực hiện dài hạn. Bên cạnh đó, nhanh chóng quy hoạch và hình thành cụm công nghiệp đóng tàu-logistics-cảng biển tại các khu vực có tiềm năng nổi trội nhằm kéo giảm chi phí logistics; có cơ chế, chính sách đặc thù, vượt trội cho ngành công nghiệp đóng tàu về tài chính, tín dụng, thuế, đất đai, thị trường, khoa học công nghệ, nhân lực.

Bên cạnh đó, ưu tiên các doanh nghiệp đóng tàu trong nước được thực hiện đơn hàng đóng mới của doanh nghiệp logistics trong nước với các dòng tàu phục vụ trực tiếp nội địa: tàu container feeder; tàu ven biển; tàu sông-biển; tập trung vào phân khúc có lợi thế (tàu vừa và nhỏ, tàu chuyên dụng, tàu xanh) cho xuất khẩu,…