Làm gì để thi KHKT Quốc gia không bị phủ bóng mua giải, thành tích?

TS Đặng Minh Tuấn, giảng viên Trường ĐH giáo dục (ĐHQG Hà Nội) từng được mời sang Mỹ làm giám khảo chấm Kỳ thi Khoa học kĩ thuật vòng quốc tế ISEF năm 2023 chia sẻ, họ quy tụ ban giám khảo là những chuyên gia đến từ khắp nơi trên thế giới, thực sự là một cộng đồng học thuật quốc tế đúng nghĩa. Ban giám khảo được chia thành những nhóm chuyên môn rất nhỏ theo đúng lĩnh vực sâu nhất mà mình có kinh nghiệm.

Trước khi chấm trực tiếp, giám khảo được gửi trước hồ sơ các đề tài để đọc kỹ, nghiên cứu và chuẩn bị. Giám khảo xác định vai trò không chỉ là “cho điểm” mà phải chuẩn bị những bộ câu hỏi có chất lượng, đủ sâu để kiểm tra thực lực nhưng đồng thời cũng phải đủ mở để khuyến khích học sinh nhìn thấy khả năng phát triển tiếp của chính mình.

Điều ông ấn tượng là Ban tổ chức đặt ra những nguyên tắc đạo đức cực kỳ nghiêm ngặt cho giám khảo. “Khi phỏng vấn, giám khảo đặt câu hỏi bám sát đúng tiêu chí ISEF, tìm ra điểm mạnh – điểm yếu của từng dự án, biết lắng nghe chủ động và phân biệt sự hồi hộp, nhút nhát với sự thiếu hiểu biết thực chất của học sinh”, ông nói.

Lãnh đạo Bộ GD&ĐT tham quan các gian dự án của học sinh trong Cuộc thi nghiên cứu KHKT năm 2026.

Về chấm điểm, theo TS. Tuấn, mỗi dự án được cho một điểm số duy nhất từ 0 - 100, phải chấm nhất quán theo rubric, cho điểm có phân hóa giữa các đề tài và phải ghi chú để dùng khi thảo luận hội đồng, và nộp điểm đúng hạn theo các mốc thời gian trong ngày.

Theo TS. Tuấn, khi ở vai trò giám khảo, ông và các đồng nghiệp phải làm việc với tất cả sự công tâm, nghiêm túc và trách nhiệm cao nhất để tìm ra những đề tài xứng đáng được vinh danh.

Ủng hộ cuộc thi khoa học kỹ thuật tại Việt Nam được tiếp tục để thúc đẩy học sinh trong các nhà trường tham gia nghiên cứu tuy nhiên, theo ông, công tác tổ chức, quy trình chấm cần đảm bảo rất chặt chẽ, chuyên nghiệp và minh bạch để không xảy ra những chuyện đáng tiếc. Điều quan trọng nhất chính là tinh thần mà ISEF lan tỏa niềm tin rằng, nếu biết nuôi dưỡng đúng những tài năng trẻ hôm nay, thì ngày mai khoa học, công nghệ và giáo dục của nhân loại sẽ bước tới những tầm cao mới.

Không cần đề tài “đao to búa lớn”

TS. Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam cho rằng, trong các năm tới, Bộ GD&ĐT nên giảm tham vọng về mục đích kỳ thi.

Mục tiêu đề ra lâu nay: “Khuyến khích học sinh, học viên nghiên cứu KHKT, vận dụng kiến thức đã học vào giải quyết những vấn đề thực tiễn”, chỉ nên hiểu là bước đầu, các em tập nghiên cứu, những vấn đề thực tiễn đòi hỏi, trên cơ sở kiến thức giáo dục phổ thông, thậm chí chỉ là kiến thức cơ bản bắt buộc (lớp 8,9).

Trường hợp này, chỉ cần các thầy cô có trình độ thạc sĩ cùng học sinh tham gia tìm đề tài và giải quyết tốt mục tiêu dự án phù hợp là đủ, không cần mời các tiến sĩ, giáo sư hướng dẫn, cố vấn.

Học sinh Trường THCS Lê Lợi - Hà Đông say sưa sáng tạo robot.

Thực tế hiện nay, trên thế giới và Việt Nam, một số học sinh có năng lực vượt trội, tư duy sáng tạo, khác người. Nhà nước cần có chính sách để khuyến khích các doanh nghiệp hay các tập đoàn kinh tế lớn “nuôi” và hỗ trợ phát triển ngay từ giai đoạn các em nhỏ tuổi, đang học tập ở phổ thông. Mấy năm gần đây, do tính chất mở của nội dung nên thi KHKT gặp những rủi ro cũng không nhỏ như: “thương mại hóa giải thưởng”, tiếu chuẩn chung, dẫn đến khó so sánh, khó công nhận kết quả thi rộng rãi.

“Đã có thể xuất hiện tình trạng “mua giải”, “làm dự án thuê” ngày một tinh vi hơn. Không chỉ thí sinh mà cả các nhà tổ chức và những người tham gia hỗ trợ nghiên cứu cũng có dấu hiệu không minh bạch. Cần chấm dứt, từ “tiêu cực hành chính” có thể chuyển thành góc độ “tiêu cực thị trường”, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục Việt Nam nói.

Tránh tư duy "không làm được thì bỏ"

TS. Ân cho rằng, các kỳ thi quốc tế ít tiêu cực hơn các kỳ thi quốc gia ở Việt Nam, không phải vì “con người tốt hơn”, mà vì họ thiết kế hệ thống thi khiến việc gian lận trở nên khó khăn hơn rất nhiều. Hệ thống đánh giá nhiều tầng, độc lập. Có nhiều giám khảo đến từ các trường phổ thông và đại học khác nhau. Chấm thi theo vòng, có phản biện chéo. Không ai có toàn quyền quyết định. Điều này làm cho việc “chạy giải” gần như không khả thi.

Giám khảo hỏi rất sâu về phương pháp, dữ liệu, logic nghiên cứu. Nếu thí sinh không phải tự làm, thiếu trung thực, rất dễ bị lộ ngay. Vì sao mô hình thi khoa học kỹ thuật hiện nay dễ có thể tiêu cực, trước hết đã xuất hiên dư luận và thắc mắc về tiêu cựa của kỳ thi? Quyền lực tập trung, dễ nảy sinh “xin, cho”. Thành tích gắn với địa phương/trường, có động lực “làm đẹp hồ sơ”. Thiếu minh bạch ở một số khâu chấm điểm và tuyển chọn.

Đặc biệt, những năm qua, thí sinh đạt giải được tuyển thẳng vào ĐH là nguyên nhân xảy ra tiêu cực và làm mất mục tiêu cao đẹp, nhân văn và khoa học của kỳ thi. Nên Bộ GD&ĐT bỏ quyển lợi tuyển thẳng cho những thí sinh đạt giải, học sinh tham gia sân chơi lành mạnh hơn. Thực tế, trong năm nay, nhiều cơ sở giáo dục ĐH đã bỏ ưu tiên "tấm vé vàng" này, không xét tuyển thẳng như các năm trước là chỉ dấu cho thấy cuộc thi phần nào mất uy tín.

Lãnh đạo Bộ GD&ĐT nghe học sinh Trường THCS Minh Khai (Hà Nội) thuyết trình về các dự án STEM.

Ngoài ra, cần đa dạng đơn vị tổ chức, giảm độc quyền, tăng cạnh tranh và minh bạch hơn. Cập nhật nhanh với thực tiễn khoa học thời kỳ 4.0 trong nước và quốc tế.

Ông Ân cũng nhấn mạnh quan điểm “không nên theo cách không quản được thì bỏ mà cần điều chỉnh lớn”. Trước hết có thể kết hợp mô hình: Nhà nước giữ vai trò chuẩn hóa, còn các tổ chức độc lập, xã hội hóa tham gia tổ chức thi KHKT. Nếu kỳ thi khoa học kỹ thuật như hiện nay Bộ GD&ĐT là cơ quan vĩ mô quản lý nhà nước, nhưng lại tham gia tổ chức trực tiếp kỳ thi thi, e rằng khó đảm bảo tính phân quyền và giao triển khai chuyên môn cho các đơn vị, tổ chức khác ngoài Bộ.

Chuyển tập trung các kỳ thi mang tính truyền thống sang các kỳ thi có tính thời đại và kỷ nguyên hơn, như Robotics, tư duy lập trình hay ứng dụng AI.

TS. Nguyễn Tùng Lâm, Chủ tịch Hội đồng trường THPT Đinh Tiên Hoàng (Hà Nội) cũng đồng tình quan điểm, không nên vì những sai sót, vi phạm của cá nhân mà xóa bỏ cuộc thi. Nghiên cứu khoa học kỹ thuật vẫn là sân chơi ý nghĩa, giúp học sinh nhận ra kiến thức từ sách vở có thể vận dụng vào thực tế.

“Từ các lùm xùm vừa qua, Bộ GD&ĐT phải rà soát lại để tổ chức tốt hơn, trong đó có việc lựa chọn được những người có liêm chính để tổ chức và đánh giá dự án”, TS Lâm nói.