Làm rõ những giá trị khác biệt, độc đáo và nổi bật toàn cầu của Cổ Loa

Hội thảo khoa học “Nhận diện giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa”

Hội thảo được tổ chức nhằm tiếp tục nghiên cứu, trao đổi, nhận diện và làm rõ các luận cứ khoa học về Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa, cung cấp cơ sở khoa học phục vụ việc hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét đưa Khu di tích Cổ Loa vào Danh sách đề cử dự kiến Di sản thế giới, đồng thời định hướng công tác nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị di sản trong giai đoạn mới.

Khẳng định chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa và vị thế của Thăng Long - Hà Nội 

Phát biểu tại hội thảo, Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà nhấn mạnh Hà Nội không chỉ là trung tâm chính trị, hành chính quốc gia mà còn là trung tâm văn hóa lớn của đất nước, nơi hội tụ, kết tinh và lan tỏa các giá trị văn hóa dân tộc.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Vũ Thu Hà phát biểu

Theo bà Vũ Thu Hà, Hà Nội có bề dày lịch sử, nền tảng di sản văn hóa phong phú, với nhiều di sản được ghi danh quốc tế như Hoàng thành Thăng Long, 82 bia tiến sĩ Văn Miếu - Quốc Tử Giám, Hội Gióng ở đền Phù Đổng và đền Sóc, cùng hàng nghìn di tích quốc gia và quốc gia đặc biệt. Trong đó, khu di tích Cổ Loa là một trong những di sản nổi bật.

Thành phố đang triển khai các giải pháp bảo tồn, phát huy giá trị di sản, xây dựng và hoàn thiện hồ sơ khoa học trình UNESCO đối với các di sản tiêu biểu, đồng thời bảo đảm sự hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Bà Vũ Thu Hà cho biết, Hà Nội xác định việc nghiên cứu, xây dựng hồ sơ đề cử Cổ Loa trình UNESCO không chỉ nhằm tôn vinh giá trị của một di sản lịch sử, văn hóa, mà còn góp phần khẳng định chiều sâu lịch sử, bản sắc văn hóa và vị thế của Thăng Long - Hà Nội trong tiến trình văn minh của nhân loại; tạo động lực phát huy các nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển Thủ đô nhanh, bền vững.

Các đại biểu dự Hội thảo

Theo Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội, nghiên cứu về Cổ Loa đã được thực hiện từ sớm, với sự tham gia của các chuyên gia trong và ngoài nước thuộc nhiều lĩnh vực. Những nghiên cứu này cho thấy các giá trị to lớn về lịch sử và văn hóa của khu di tích.

“Việc nghiên cứu khoa học về Cổ Loa sẽ vẫn còn được tiếp tục nhưng cũng đã đến lúc cần thiết phải có những đánh giá tổng thể để nâng tầm giá trị của di sản này trên bình diện quốc tế”, bà Vũ Thu Hà nói.

Bà đề nghị các nhà khoa học, cơ quan quản lý, chính quyền địa phương và cộng đồng sở hữu di sản tiếp tục làm sâu sắc các luận cứ về giá trị nổi bật toàn cầu, chuẩn hóa hệ thống thuộc tính và hoàn thiện so sánh quốc tế theo yêu cầu của UNESCO. Đồng thời, nghiên cứu giải pháp hài hòa giữa bảo tồn di sản, bảo đảm đời sống cộng đồng và phát triển đô thị, đặc biệt là quản lý, bảo vệ lâu dài khu di tích Cổ Loa.

Theo bà Vũ Thu Hà, đây là những nội dung quan trọng không chỉ đối với việc hoàn thiện hồ sơ đề cử di sản thế giới mà còn đối với công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản bền vững trong tương lai.

Làm rõ những giá trị khác biệt, độc đáo và nổi bật toàn cầu của Cổ Loa

Phát biểu đề dẫn Hội thảo, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội Nguyễn Thanh Quang cho biết, Cổ Loa là một di tích đặc biệt quan trọng của Việt Nam.

Giá trị lịch sử, văn hóa, khảo cổ và quân sự của Cổ Loa đã được nhiều thế hệ các nhà khoa học nghiên cứu, khẳng định và ngày càng được nhận thức đầy đủ hơn qua thực tiễn bảo tồn, phát huy giá trị di sản.

Tuy nhiên, Hội thảo hôm nay không chỉ nhằm tiếp tục chứng minh Cổ Loa có giá trị như thế nào đối với lịch sử và văn hóa dân tộc, mà hướng tới một câu hỏi lớn hơn: Cổ Loa có vị trí và vai trò như thế nào trong tiến trình hình thành và phát triển nhà nước, đô thị cổ ở Việt Nam và Đông Nam Á?.

Đây cũng chính là yêu cầu đặt ra trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử Khu di tích Cổ Loa trở thành Di sản Thế giới. UNESCO không chỉ xem xét một di sản quan trọng đối với một quốc gia, mà quan trọng hơn là di sản đó có đóng góp gì cho nhận thức chung của nhân loại về lịch sử phát triển của các nền văn minh. 

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội Nguyễn Thanh Quang phát biểu

Theo ông Nguyễn Thanh Quang, trong hơn một thế kỷ qua, từ những ghi chép và nghiên cứu đầu tiên của các học giả đầu thế kỷ XX, qua các cuộc khai quật khảo cổ học quy mô lớn và quá trình nghiên cứu liên tục của nhiều thế hệ các nhà sử học, khảo cổ học, địa chất học, địa lý học, kiến trúc và bảo tồn di sản, nhận thức về Cổ Loa đã ngày càng sâu sắc và toàn diện.

Những nghiên cứu đó cho thấy Cổ Loa không chỉ là một quân thành, một đô thành hay một trung tâm cư trú cổ, mà là một không gian quyền lực được tổ chức trên quy mô lớn, trong mối quan hệ chặt chẽ giữa thành lũy, thủy hệ, cư trú, sản xuất và môi trường tự nhiên.

“Với cách tiếp cận hướng tới hồ sơ đệ trình UNESCO, chúng ta cần chuyển từ câu hỏi ‘Cổ Loa quan trọng như thế nào đối với Việt Nam?’ sang câu hỏi ‘Cổ Loa đóng góp điều gì vào nhận thức chung của thế giới về quá trình hình thành các nhà nước sơ khai, tổ chức không gian quyền lực và sự thích ứng của con người với môi trường tự nhiên?’”, ông Nguyễn Thanh Quang nói.

Trên cơ sở nghiên cứu, so sánh và tham vấn chuyên gia, ông Nguyễn Thanh Quang cho biết, định hướng xây dựng luận cứ Giá trị nổi bật toàn cầu của Cổ Loa trên hai tiêu chí (iii) và (iv) của Công ước Di sản Thế giới.

Tiêu chí (iii) nhấn mạnh giá trị của di sản như một bằng chứng độc đáo hoặc đặc biệt về một truyền thống văn hóa hoặc một nền văn minh đã tồn tại hoặc đang tồn tại.

Cổ Loa là bằng chứng vật chất quan trọng về quá trình hình thành nhà nước sơ kỳ trên nền tảng văn hóa Đông Sơn, phản ánh sự hội tụ của kỹ nghệ luyện kim, nông nghiệp lúa nước, giao thông đường thủy, kỹ thuật quân sự và tổ chức xã hội.

Giá trị của Cổ Loa vì thế không chỉ thuộc về lịch sử Việt Nam, mà còn góp phần làm rõ một giai đoạn quan trọng trong tiến trình hình thành và phát triển các nhà nước sơ kỳ ở Đông Nam Á.

Theo tiêu chí (iv), Cổ Loa cho thấy một mô hình tổ chức không gian quyền lực và cảnh quan đặc biệt, được hình thành trên cơ sở kết hợp giữa thành lũy, thủy hệ, không gian cư trú và sản xuất.

Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long – Hà Nội Nguyễn Thanh Quang phát biểu

Theo ông Nguyễn Thanh Quang, giá trị của Cổ Loa không chỉ nằm ở cấu trúc ba vòng thành mà ở mối liên kết hữu cơ giữa thành - hào - sông Hoàng Giang - mạng lưới sông Hồng, gắn với điều kiện địa hình, địa mạo của vùng chuyển tiếp giữa trung du và đồng bằng Bắc Bộ.

Đây là một chỉnh thể thể hiện sự kết hợp giữa kỹ thuật xây dựng, thủy lợi, khai thác địa hình và tổ chức xã hội để hình thành một trung tâm quyền lực và cư trú quy mô lớn.

Cổ Loa vì vậy không chỉ là một công trình phòng thủ, mà là một cảnh quan lịch sử được kiến tạo và vận hành như một chỉnh thể, cung cấp bằng chứng quan trọng về trình độ tổ chức không gian, thích ứng với môi trường và xây dựng trung tâm quyền lực trong giai đoạn hình thành các đô thị cổ ở Đông Nam Á.

Do đó, Hội thảo cần tiếp cận Cổ Loa từ góc nhìn liên ngành, kết hợp khảo cổ học, lịch sử, địa chất, địa mạo, thủy văn, quy hoạch, kiến trúc, bảo tồn và văn hóa phi vật thể; đồng thời đẩy mạnh nghiên cứu so sánh quốc tế, nhằm làm rõ những giá trị khác biệt, độc đáo và nổi bật toàn cầu của Cổ Loa.

Tại Hội thảo, các đại biểu đã trình bày các tham luận và những nội dung chính của Dự thảo Báo cáo tóm tắt Khu di tích Cổ Loa trình UNESCO. Trong đó bước đầu đề xuất các luận cứ khoa học về Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa, đồng thời định hướng những nội dung trọng tâm cần tiếp tục trao đổi, phản biện và hoàn thiện trong quá trình xây dựng hồ sơ đề cử Di sản thế giới.

Hội thảo cũng tổ chức 2 phiên thảo luận. Phiên 1 có chủ đề “Cổ Loa - Trung tâm hội tụ và lan tỏa của văn minh sông Hồng” tập trung trao đổi về Nhà nước Âu Lạc và kinh đô Cổ Loa, các điều kiện tự nhiên, địa mạo và thủy văn trong sự hình thành kinh đô Cổ Loa; nguồn gốc của Thục Phán - An Dương Vương và thành Cổ Loa; những thành tựu nghiên cứu khảo cổ học.

Đồng thời các đại biểu cũng thảo luận về tính liên tục, tính xác thực, tính toàn vẹn của hệ thống di tích khảo cổ, hệ thống di vật tiêu biểu và các giá trị lịch sử, văn hóa của Khu di tích Cổ Loa.

Phiên 2: “Khu di tích Cổ Loa - Nhận diện những giá trị nổi bật toàn cầu” tập trung trao đổi và hoàn thiện hệ thống luận cứ khoa học về Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa; tiếp cận di sản từ góc nhìn Di sản thế giới; làm rõ các giá trị về quy hoạch, tổ chức cảnh quan, kỹ thuật xây dựng thành lũy, hệ thống lễ hội truyền thống;

Cùng với đó là ý kiến thảo luận các vấn đề về xây dựng Báo cáo tóm tắt trình UNESCO, bảo tồn và phát huy giá trị di sản gắn với phát triển bền vững.

Các tham luận khoa học và các phiên thảo luận chuyên sâu đã góp phần hoàn thiện các luận cứ khoa học về Giá trị nổi bật toàn cầu của Khu di tích Cổ Loa; bổ sung cơ sở khoa học phục vụ việc hoàn thiện Báo cáo tóm tắt trình UNESCO xem xét đưa Khu di tích Cổ Loa vào Danh sách đề cử dự kiến Di sản thế giới; đồng thời đề xuất các định hướng nghiên cứu, bảo tồn, quản lý và phát huy giá trị di sản phù hợp với yêu cầu của Công ước Di sản thế giới.

Hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu về Cổ Loa 

Phát biểu tại hội thảo, Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong - Trưởng Ban Chỉ đạo triển khai Dự án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di sản Hoàng thành Thăng Long và Khu di tích Cổ Loa đánh giá cao ý nghĩa Hội thảo.

Hội thảo không chỉ phục vụ việc xây dựng hồ sơ đề nghị UNESCO công nhận Cổ Loa là di sản văn hóa thế giới mà còn góp phần hệ thống hóa các nghiên cứu, xác định những nhiệm vụ cần tiếp tục thực hiện.

Theo ông Nguyễn Văn Phong, thành phố đang triển khai quy hoạch 100 năm, xác định sông Hồng là trục trung tâm và khu vực phía Bắc sông Hồng là một trong những động lực phát triển. Cổ Loa cần được đặt trong tổng thể quy hoạch và quá trình phát triển Hà Nội thời gian tới.

Do đó, việc nghiên cứu, lập quy hoạch Cổ Loa cần được thực hiện sớm, tránh để quá trình đô thị hóa nhanh tác động đến khu di tích.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội Nguyễn Văn Phong - Trưởng Ban Chỉ đạo triển khai Dự án bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di sản Hoàng thành Thăng Long và Khu di tích Cổ Loa phát biểu

Ông Nguyễn Văn Phong đề nghị hệ thống hóa các kết quả nghiên cứu về Cổ Loa và khu vực phía Bắc Hà Nội; nhanh chóng triển khai dự án số hóa, phục vụ nghiên cứu, giáo dục, tuyên truyền và quảng bá các giá trị nổi bật của Cổ Loa.

Bên cạnh đó, cần tiếp tục nghiên cứu khảo cổ học, kiến trúc và dòng sông Hoàng Giang, trong đó việc phục hồi dòng sông cổ này cần gắn với công tác tôn tạo, phát triển Thành Cổ Loa.

Một nội dung được ông Nguyễn Văn Phong lưu ý là nghiên cứu về cư dân vùng Cổ Loa qua các thời kỳ. Đây là lĩnh vực còn ít được nghiên cứu, có thể góp phần làm rõ thêm các giá trị nổi bật của di tích.

Về bảo tồn và phát huy giá trị di sản, ông Nguyễn Văn Phong cho biết thành phố đã quyết định đầu tư Công viên Di sản tại Cổ Loa. Tuy nhiên, cần nghiên cứu mô hình tổ chức, vận hành, khai thác và phát huy hiệu quả công viên, đồng thời tham khảo kinh nghiệm quốc tế.

Phó Bí thư Thành ủy Hà Nội đề nghị UNESCO đồng hành cùng thành phố ngay từ khâu lập quy hoạch và đầu tư; đồng thời nghiên cứu cả di chỉ Vườn Chuối với mong muốn nơi đây có thể trở thành di sản văn hóa của UNESCO.

Theo ông Nguyễn Văn Phong, điều quan trọng không chỉ là lập hồ sơ đề cử mà cần xây dựng một quy hoạch tốt, từng bước có giải pháp đầu tư thiết thực, hiệu quả và bền vững. Qua đó, phát huy các giá trị nổi bật của Cổ Loa, để di sản này không chỉ thuộc về Thăng Long - Hà Nội, Việt Nam mà có thể trở thành di sản của nhân loại.