Làm sao để sinh viên hưởng lợi thực chất, xứng đáng với mức học phí tăng cao?

Khi sinh viên được bước chân vào những phòng lab tiền tỷ

Không thể phủ nhận, khi một trường đại học thu hút được những nhà khoa học xuất sắc và đầu tư bài bản cho hệ sinh thái nghiên cứu, người hưởng lợi trực tiếp và lớn nhất chính là người học (bao gồm cả sinh viên đại học, học viên cao học và nghiên cứu sinh).

Tại trường ĐH Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH), nơi triển khai gói tài trợ lên tới 3 tỷ đồng trong 3 năm cho các giảng viên - nghiên cứu viên tài năng xây dựng nhóm nghiên cứu mạnh (kèm điều kiện nhóm nghiên cứu huy động thêm ít nhất 50% kinh phí ngoài trường, tạo nguồn lực tối thiểu 4,5 tỷ đồng), PGS. TS Trần Đình Phong - Phó Hiệu trưởng nhà trường khẳng định: "Sự tham gia của người học là điều kiện tiên quyết để các nhóm nghiên cứu nhận được gói đầu tư của nhà trường".

Sinh viên thực hành tại phòng lab.

Cụ thể, trong bộ chỉ số đánh giá (KPI) đối với một nhóm nghiên cứu được tài trợ tại USTH, bên cạnh yêu cầu công bố trung bình 2 bài báo SCIE/năm (tối thiểu 3 công bố Q1 trong 3 năm) hoặc 1 bằng sáng chế/năm, giảng viên bắt buộc phải tuyển mới và hướng dẫn ít nhất 2 nghiên cứu sinh tiến sĩ. Đặc biệt, giai đoạn khởi động luôn rất khó khăn nên nhà trường đặt KPI vừa phải để đồng hành lâu dài cùng nhà khoa học, nhưng yêu cầu gắn kết với đào tạo là bắt buộc.

Cách thiết kế chính sách này giúp dòng tiền đầu tư cho giảng viên chảy thẳng xuống từng bậc học. Nghiên cứu sinh tại trường được xem là lực lượng nghiên cứu chính thức, có cơ hội tham gia chương trình đào tạo tiến sĩ đồng hướng dẫn quốc tế (Cotutelle - làm việc tối thiểu 12 tháng tại nhà trường và tối đa 24 tháng tại nước ngoài). Học viên cao học bắt buộc có ít nhất 6 tháng thực tập nghiên cứu, trong khi nhóm sinh viên đại học thuộc top 20% được bước chân vào các nhóm nghiên cứu (lab) ngay từ năm thứ 2 và toàn bộ sinh viên phải trải qua 3 tháng thực tập nghiên cứu hoặc doanh nghiệp để lấy bằng cử nhân.

Nỗi lo giảng viên "săn thưởng bài báo", sinh viên đại trà chịu thiệt

Mô hình gắn kết chặt chẽ giữa gói đầu tư cho giảng viên và quyền lợi nghiên cứu của sinh viên là hướng đi lý tưởng. Tuy nhiên, nhìn rộng ra mặt bằng các trường đại học đang chạy đua công bố mức thu nhập 100 – 150 triệu đồng/tháng và treo thưởng trực tiếp từ 100 - 200 triệu đồng cho mỗi bài báo quốc tế, nhiều chuyên gia giáo dục bày tỏ sự lo ngại về nguy cơ lệch pha giữa "Nghiên cứu lấy thưởng" và "Giảng dạy trên lớp".

Phân tích về vấn đề này, TS Hoàng Ngọc Vinh cho rằng, không nên đặt nghiên cứu đối lập với giảng dạy, bởi nhân tài trong trường đại học rất đa dạng: Có người giỏi nghiên cứu, công bố, chuyển giao công nghệ; có người giỏi giảng dạy, cải tiến chương trình; và có người làm tốt cả hai. Tuy nhiên, rủi ro sẽ lập tức phát sinh nếu cơ chế trả thu nhập của nhà trường bị thiết kế lệch.

"Vấn đề nảy sinh khi nhà trường thưởng rất lớn cho bài báo quốc tế, còn chất lượng giảng dạy lại ít được ghi nhận. Nếu thu nhập phụ thuộc nặng vào số lượng công bố, giảng viên sẽ dễ ưu tiên làm việc được thưởng; trong khi việc soạn bài, hướng dẫn và phản hồi cho sinh viên trở thành việc thứ yếu. Khi đó, sinh viên các lớp đại trà sẽ là những người chịu thiệt thòi nhất", TS Hoàng Ngọc Vinh phân tích.

Không dừng lại ở chất lượng giờ giảng, TS Hoàng Ngọc Vinh còn cảnh báo về những rủi ro đối với liêm chính học thuật khi các trường trả thưởng cơ học theo số lượng bài báo hoặc nhãn ISI, Scopus: "Cách trả thưởng đếm bài có thể dẫn đến tình trạng chia nhỏ kết quả nghiên cứu, tìm đến các tạp chí chất lượng thấp, mua bán quyền đồng tác giả, thậm chí gian lận nghiên cứu. Có tên trong cơ sở dữ liệu quốc tế không đương nhiên bảo đảm chất lượng công trình. Nhà trường phải thẩm định nội dung, đóng góp thực của tác giả chứ không thể chỉ đếm bài để quyết định tiền thưởng".

Học phí ngày càng cao, nhà trường phải chứng minh bằng chất lượng sinh viên ra trường

Một vấn đề cốt lõi khác được đặt ra từ góc độ quyền lợi người học là: Ai đang chi trả cho cuộc đua "lương giảng viên trăm triệu"? Tại đa số các trường đại học tự chủ hiện nay, nguồn thu từ học phí của người học vẫn chiếm tỷ trọng áp đảo. Trong những năm gần đây, học phí đại học, đặc biệt ở các chương trình chất lượng cao, tiên tiến, liên kết quốc tế đã tăng lên mức từ vài chục triệu đồng mỗi năm đến hơn 200 triệu đồng cho cả khóa học.

"Sau cùng, chất lượng sinh viên tốt nghiệp mới là thước đo quan trọng nhất để kiểm chứng khoản đầu tư lương 'trăm triệu' của nhà trường", TS Hoàng Ngọc Vinh nhận định.

Theo TS Hoàng Ngọc Vinh, muốn nâng cao chất lượng đào tạo thì trường đại học bắt buộc phải có thầy giỏi, chương trình tốt, trang thiết bị hiện đại, và những thứ đó đều cần tiền. Do đó, việc tăng học phí để đầu tư nâng cao chất lượng đội ngũ là điều có thể hiểu được. Thế nhưng, quyền lợi phải đi đôi với trách nhiệm giải trình.

"Khi phải đóng mức học phí ngày càng cao, sinh viên và gia đình có quyền đặt câu hỏi: Sau bốn năm đại học, con em mình có được kiến thức, kỹ năng nghề nghiệp và năng lực làm việc tốt hơn không? Cơ hội việc làm và phát triển nghề nghiệp ra sao? Nhà trường phải có bằng chứng thực tế để trả lời những câu hỏi ấy, chứ không thể chỉ lấy số tiến sĩ tuyển được, số bài báo công bố, hay thứ hạng đại học làm thành tích để biện minh cho mức học phí cao", TS Hoàng Ngọc Vinh nhấn mạnh.

Để khoản đầu tư trả lương cao cho giảng viên thực sự mang lại lợi ích cho sinh viên, các chuyên gia cho rằng, các trường đại học không thể áp dụng một bộ KPI cứng nhắc cho mọi giảng viên. Thay vào đó, cần thiết kế các ngạch nghề nghiệp rõ ràng: Ngạch thiên về giảng dạy, ngạch thiên về nghiên cứu và ngạch kết hợp cả hai, với chế độ đãi ngộ tương xứng.

Ở hướng giảng dạy, việc trả thu nhập cao phải dựa trên chất lượng thiết kế học phần, mức độ tiến bộ của người học và đánh giá chuyên môn từ đồng nghiệp, thay vì chỉ nhìn vào vài phiếu khảo sát hài lòng hình thức. Ở hướng nghiên cứu, ngoài giá trị thực tiễn của công trình, tiêu chí bắt buộc phải là khả năng xây dựng nhóm nghiên cứu và trực tiếp dìu dắt sinh viên, học viên cùng làm khoa học.