Làng lụa Vạn Phúc phát huy di sản, mở hướng phát triển mới

Là một trong những làng nghề dệt lụa lâu đời nhất Việt Nam còn duy trì hoạt động, Vạn Phúc từ lâu đã trở thành biểu tượng của nghề thủ công truyền thống Hà Nội.

Nằm yên bình bên dòng sông Nhuệ, cách trung tâm Hà Nội khoảng 10km về phía Tây Nam, làng lụa Vạn Phúc hiện có hơn 4.000 hộ dân với khoảng 14.620 nhân khẩu. Toàn bộ khu vực làng nghề được quy hoạch bảo tồn và phát triển trên diện tích 54,68ha. Định hướng này nằm trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Thủ đô, biến làng nghề từ một nơi sản xuất đơn thuần thành không gian làng nghề kết hợp du lịch trải nghiệm đặc trưng.

Nghề dệt lụa ở đây có lịch sử hơn một thiên niên kỷ, gắn liền với thần phả về bà Ả Lã Đê Nương, người được dân làng tôn kính phụng thờ làm Thành hoàng làng tại đình Vạn Phúc. Tương truyền vào khoảng giữa thế kỷ IX, chính bà đã truyền dạy cho dân làng nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ và dệt lụa, đặt nền móng bền vững cho một làng nghề thủ công truyền thống danh tiếng bậc nhất Việt Nam.

Trải qua hàng trăm năm, lụa Vạn Phúc không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn trở thành biểu tượng văn hóa với hàng chục dòng lụa, gấm cùng những hoa văn mang đậm bản sắc dân tộc.

Trong bối cảnh nhiều làng nghề truyền thống gặp khó khăn, các nghệ nhân Vạn Phúc vẫn không ngừng cải tiến kỹ thuật, tạo ra những dòng lụa chất lượng cao, phù hợp với nhu cầu hiện đại nhưng vẫn giữ được tinh hoa của nghề dệt cổ truyền.

Nghệ nhân Trần Thị Ngọc Lan, Phó Chủ tịch Hiệp hội Làng nghề dệt lụa Vạn Phúc chia sẻ, hiện nay cơ sở dệt của chị và các cơ sở trong làng đang chuyển dần sang sản xuất bán công nghiệp, máy móc hỗ trợ ở một số công đoạn nhất định. Tuy nhiên, ở những công đoạn quan trọng vẫn là bàn tay của người thợ quyết định vẻ đẹp và hình dáng hoa văn trên tấm lụa.

Ở mỗi công đoạn, người thợ đều phải tỉ mỉ, cẩn trọng, thường xuyên theo dõi, kể cả khi máy móc đảm nhiệm.

Để tạo ra một tấm lụa tơ tằm truyền thống, các nghệ nhân phải trải qua rất nhiều công đoạn cũng như thời gian và công sức. Các công đoạn nghe có vẻ đơn giản, nhưng để thành thạo và tạo ra sản phẩm chất lượng, người thợ phải dành nhiều tâm huyết cho từng khâu, từ kéo kén, guồng tơ, mắc cửi, nối cửi, dệt tơ đến nhuộm tơ.

Từ chỗ chủ yếu dùng để may áo cánh, áo sơ mi, lụa Vạn Phúc nay được ứng dụng đa dạng hơn trong các sản phẩm thời trang như vest, váy hiện đại

Chất liệu chính vẫn là tơ tằm nhưng để phong phú hơn, người thợ đã kết hợp với nhiều chất liệu vải khác để cho ra các dòng sản phẩm mới như khăn quàng, túi, chăn… với đa dạng mẫu mã, có sức cạnh tranh và đáp ứng nhu cầu thị trường.

Không chỉ có lịch sử lâu đời, Vạn Phúc còn là một trong số ít làng nghề ở Hà Nội vẫn lưu giữ tương đối nguyên vẹn không gian sản xuất, kinh doanh và sinh hoạt truyền thống

Ngoài ra, nhiều xưởng dệt lụa, cơ sở thiết kế áo dài và các nghệ nhân địa phương cũng mở cửa đón khách tham quan, giúp du khách trực tiếp tìm hiểu quy trình sản xuất cũng như câu chuyện phía sau mỗi tấm lụa.

Lụa Vạn Phúc nổi tiếng nhờ độ bền cao, hoa văn trang trí đối xứng tinh xảo, đường nét phóng khoáng. Không chỉ dừng lại ở vải may áo cánh hay áo dài truyền thống, nghệ nhân Vạn Phúc đã sáng tạo thêm các dòng sản phẩm hiện đại như áo vest, váy thời trang, khăn quàng, túi xách, chăn gối... với giá vải lụa dao động từ 100.000 đồng đến 250.000 đồng/m², phục vụ đa dạng nhu cầu mua sắm. Phố Lụa Vạn Phúc hiện tập trung hơn 150 gian hàng cùng khu Chợ lụa sầm uất, đóng vai trò là trung tâm trưng bày, giới thiệu và tiêu thụ sản phẩm của làng nghề. Mỗi cửa hàng tại đây mang một phong cách bài trí riêng biệt nhưng đều tràn ngập sắc màu rực rỡ, giúp du khách vừa thoải mái mua sắm quà lưu niệm vừa hòa mình vào không gian sinh hoạt đậm đà bản sắc của một di sản làng nghề đang "sống" cùng thời đại.

Làng lụa Vạn Phúc mở cửa đón khách quanh năm, nhưng thời điểm tham quan lý tưởng nhất là vào Tuần lễ Văn hóa - Du lịch làng nghề diễn ra định kỳ vào tháng 11 hằng năm. Trong thời gian này, không khí toàn làng nghề trở nên sôi động với các hoạt động biểu diễn nghệ thuật, giúp du khách chứng kiến trọn vẹn quy trình sản xuất tơ lụa thực tế từ khâu ươm tơ đến sản phẩm hoàn chỉnh.

Đối với người dân Vạn Phúc, mỗi dải lụa là kết quả của quá trình trồng dâu nuôi tằm kéo kén, ươm tơ cho đến lúc dệt. Họ xem đó là kết tinh của đất trời, thấm đượm công sức, tài hoa của những nghệ nhân.

Kỹ nghệ lụa Vạn Phúc sớm vượt ra khỏi biên giới quốc gia khi xuất hiện tại các hội chợ quốc tế ở Marseille (1931), Paris (Pháp) và được đánh giá là sản phẩm thủ công tinh xảo bậc nhất Đông Dương, trước khi xuất khẩu sang các nước Đông Âu từ năm 1958. Danh tiếng của làng gắn liền với hàng loạt danh hiệu cao quý: Làng nghề truyền thống dệt lụa tơ tằm (2001), Thương hiệu vàng Thăng Long (2011) và Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (2023). Đầu năm 2025, Vạn Phúc ghi dấu mốc vươn tầm thế giới khi trở thành một trong hai làng nghề đầu tiên của Việt Nam chính thức gia nhập Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới (World Cities of Crafts - WWC).

Việc được công nhận là điểm du lịch cấp Thành phố cùng vị thế thành viên Mạng lưới các Thành phố Thủ công sáng tạo thế giới (WWC) là động lực thiết thực để chính quyền và người dân Vạn Phúc tiếp tục giữ gìn và phát triển nghề cổ. Là một trong những làng nghề tiêu biểu của Hà Nội, Vạn Phúc đang từng bước hoàn thiện dịch vụ và không gian trải nghiệm, góp phần cùng các làng nghề Thủ đô đưa tinh thần Nghị quyết 80-NQ/TW vào đời sống, hướng tới phát triển du lịch văn hóa bền vững.