Lễ hội truyền thống:'Đòn bẩy' phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô

Trình diễn múa bồng trong hội làng Triều Khúc.

Đổi mới từ tư duy đến hành động

Thủ đô Hà Nội có hệ thống di sản văn hóa phong phú bậc nhất cả nước với hàng nghìn di tích lịch sử - văn hóa, trong đó có 1.661 lễ hội truyền thống lớn nhỏ được tổ chức hằng năm, từ những lễ hội có quy mô cấp thành phố như Lễ hội Gióng đền Sóc (xã Sóc Sơn), Lễ hội chùa Hương (xã Hương Sơn), Lễ hội Cổ Loa (xã Đông Anh), Lễ hội đền Hai Bà Trưng (xã Mê Linh), Lễ hội kỷ niệm chiến thắng Ngọc Hồi - Đống Đa (quận Đống Đa)…, cho đến các lễ hội làng, lễ hội nghề truyền thống. Mỗi lễ hội đều chứa đựng những giá trị lịch sử, tín ngưỡng, phong tục, tập quán và nghệ thuật dân gian đặc sắc.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa - Xã hội của Quốc hội, trong bối cảnh công nghiệp văn hóa được xác định là một trong những trụ cột phát triển của Thủ đô, lễ hội truyền thống chính là nguồn “tài nguyên mềm” quý giá. Nếu được tổ chức, khai thác và phát huy đúng hướng, lễ hội không chỉ dừng lại ở hoạt động tín ngưỡng, vui chơi theo mùa vụ, mà còn có thể trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch hấp dẫn, góp phần tạo giá trị gia tăng cho nền kinh tế và lan tỏa hình ảnh Hà Nội ra khu vực và thế giới.

Những năm gần đây, Hà Nội đã có nhiều nỗ lực trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị lễ hội truyền thống. Phó Giám đốc Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội Phạm Xuân Tài đánh giá, công tác quản lý, tổ chức lễ hội ngày càng được quan tâm. Nhiều lễ hội truyền thống có sự đổi mới, nâng tầm trong công tác tổ chức, bước đầu gắn với phát triển du lịch. Công tác số hóa lễ hội được xem là điểm nhấn mới khi nhiều địa phương nỗ lực chuyển đổi số, ứng dụng công nghệ vào công tác quản lý và các hoạt động trải nghiệm của du khách.

Nổi bật là Lễ hội chùa Hương. Bên cạnh việc tiếp tục duy trì bán vé điện tử, bán vé online, xã Hương Sơn đã lắp đặt camera AI để chủ động phương án phân luồng giao thông. Phó Chủ tịch UBND xã Hương Sơn Vương Trọng Đạo cho biết, địa phương đã tháo dỡ, chỉnh trang 155 điểm kinh doanh, trong đó 71 điểm tháo dỡ toàn bộ, 84 điểm tháo dỡ kết hợp chỉnh trang, trả lại khoảng 6.500m² đất cho không gian chung của di tích. “Chúng tôi hướng tới một Lễ hội chùa Hương giàu bản sắc văn hóa, văn minh và chuyên nghiệp trong dịch vụ. Thời gian tới, xã sẽ đồng bộ hóa các hàng quán theo hướng thân thiện với môi trường; đội ngũ lái đò được mặc trang phục nhận diện thương hiệu, mỗi thuyền đều có mã quét QR Code để du khách tra cứu thông tin” - ông Vương Trọng Đạo chia sẻ.

Tại Khu di tích Cổ Loa, xã Đông Anh lần đầu tiên đưa vào vận hành “Không gian Di tích - Lễ hội truyền thống số”, tạo thêm trải nghiệm mới mẻ cho người dân và du khách. Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Đông Anh Nguyễn Thị Mỹ Linh cho biết, địa phương đã tổ chức số hóa tư liệu, từng bước hình thành “Ngân hàng dữ liệu văn hóa số Đông Anh”. Công nghệ 3D, VR/AR được ứng dụng để tái hiện không gian lễ hội Cổ Loa, các tuyến rước, nghi thức truyền thống, trò chơi dân gian và không gian trải nghiệm. Các hiện vật được quét, số hóa 3D; tư liệu không còn tồn tại được phục dựng bằng video, motion graphic, góp phần khôi phục ký ức văn hóa một cách sinh động, dễ tiếp cận với công chúng, đặc biệt là giới trẻ.

Còn tại Khu di tích đền Sóc (xã Sóc Sơn), Lễ hội đền Sóc năm nay cũng đang được triển khai khẩn trương với nhiều điểm mới. Giám đốc Trung tâm Quản lý Khu Du lịch - Di tích đền Sóc Đào Anh Tú cho biết, địa phương đang chỉnh trang, cải tạo với quy mô lớn nhiều hạng mục công trình nhằm mở rộng không gian di tích, tạo dấu ấn mới cho lễ hội. Điểm nhấn của Lễ hội Gióng đền Sóc năm nay là việc ra mắt tour đêm đền Sóc và chương trình “Đêm linh thiêng - Hào khí Thánh Gióng” (tối mùng 7 tháng Giêng năm Bính Ngọ, tức ngày 23-2-2026), dự kiến thu hút khoảng 10.000 người tham dự.

Hình thành hệ sinh thái công nghiệp văn hóa từ lễ hội

Theo Kế hoạch triển khai công tác quản lý và tổ chức lễ hội trên địa bàn thành phố năm 2026 của UBND thành phố Hà Nội, Thành phố yêu cầu bảo đảm các hoạt động lễ hội năm Bính Ngọ diễn ra trang trọng, an toàn, lành mạnh, đúng quy định pháp luật. Một trong những mục tiêu trọng tâm là từng bước chuyển lễ hội từ hoạt động tín ngưỡng, sinh hoạt văn hóa truyền thống thuần túy sang sản phẩm của công nghiệp văn hóa, gắn với phát triển du lịch bền vững. Thành phố cũng xác định đẩy mạnh ứng dụng chuyển đổi số, đổi mới sáng tạo trong quản lý, tổ chức và quảng bá lễ hội, qua đó xây dựng hình ảnh Hà Nội là điểm đến “An toàn - Thân thiện - Chất lượng - Hấp dẫn”.

Theo Tổng Giám đốc Công ty lữ hành Travelogy Vũ Văn Tuyên, du lịch lễ hội gắn với du lịch tâm linh là loại hình rất thu hút du khách, trở thành đòn bẩy kinh tế cho các địa phương. Còn Chủ tịch Liên Chi hội Xanh Việt Nam Phùng Quang Thắng cho rằng, lễ hội không chỉ là không gian tái hiện truyền thống mà còn là “sân khấu” để kể câu chuyện về lịch sử, con người và bản sắc Hà Nội bằng ngôn ngữ của văn hóa truyền thống và sáng tạo. “Những đổi mới trong nội dung tổ chức lễ hội đang tạo ra sự chuyển biến tích cực khi các lễ hội ngày càng thu hút đông đảo người dân và du khách, đặc biệt là giới trẻ. Họ đến với lễ hội không chỉ để vui chơi mà còn để hiểu hơn về văn hóa, tín ngưỡng và lịch sử của từng vùng đất. Việc khai thác phải dựa trên nền tảng tôn trọng giá trị gốc, giữ gìn bản sắc và tinh thần của lễ hội” - ông Phùng Quang Thắng chia sẻ.

Tuy nhiên, theo Viện trưởng Viện Phát triển Du lịch châu Á Phạm Hải Quỳnh, không ít lễ hội vẫn nặng về nghi lễ, tổ chức theo lối mòn, thiếu các sản phẩm văn hóa sáng tạo đi kèm. Công tác truyền thông, quảng bá chưa tương xứng với tiềm năng; ứng dụng công nghệ số còn hạn chế. Nhiều địa phương vẫn thiếu các cơ sở dịch vụ thiết yếu như lưu trú, ẩm thực nên chưa "giữ chân" được du khách... Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới tư duy, phương thức tổ chức lễ hội theo hướng chuyên nghiệp, sáng tạo và bền vững hơn. Để lễ hội truyền thống thực sự trở thành “đòn bẩy” phát triển công nghiệp văn hóa Thủ đô, ông Phạm Hải Quỳnh cho rằng cần xây dựng hệ sinh thái du lịch lễ hội. Ngoài các hoạt động lễ hội truyền thống, địa phương cần nâng cấp chất lượng dịch vụ như hạ tầng lưu trú, mua sắm, ẩm thực; liên kết lễ hội địa phương với các điểm đến du lịch tâm linh để tạo thành chuỗi sản phẩm du lịch văn hóa - lễ hội - tâm linh đặc sắc, hấp dẫn.

Có thể thấy, phát triển lễ hội truyền thống theo hướng công nghiệp văn hóa không chỉ tạo động lực kinh tế mà còn góp phần định hình bản sắc, lan tỏa hình ảnh Hà Nội - thành phố sáng tạo. Quan trọng hơn, quá trình này khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm của cộng đồng trong gìn giữ, phát huy di sản. Khi đó, lễ hội không chỉ dừng lại ở vài ngày sự kiện mà trở thành không gian văn hóa sống, nuôi dưỡng đời sống tinh thần và thúc đẩy phát triển bền vững.

Hoàng Lân