Lộ diện diện mạo Chính điện Kính Thiên sau 15 năm khai quật

Địa tầng 1.300 năm và những dấu tích quan trọng

Thực hiện các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS và các quyết định của Ủy ban Di sản Thế giới, đồng thời trên cơ sở định hướng nghiên cứu, bảo tồn và phát huy giá trị Di sản thế giới Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã phối hợp với Viện Khảo cổ học tiến hành khai quật khảo cổ lần thứ tư tại nền điện Kính Thiên, khu vực nhà Pháo binh (CT04).

Từ hệ thống móng đã xuất lộ, các nhà khảo cổ có thể xác định giới hạn Đông - Tây của điện Kính Thiên gồm 9 gian với 10 hàng cột; chiều Bắc - Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột

Cuộc khai quật năm 2026 được thực hiện theo Quyết định số 51/QĐ-BVHTTDL ngày 10.1.2026 của Bộ VHTTDL, với tổng diện tích 910m². Trong đó, 840m² nằm ở phía Đông và 70m² ở phía Tây nhà Pháo binh.

Đây là đợt khai quật thứ tư tại khu vực nền điện Kính Thiên, tiếp nối những kết quả nghiên cứu đã được tích lũy trong hơn 15 năm.

Theo PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam, một trong những phát hiện đặc biệt quan trọng là địa tầng dày khoảng 6m, bao gồm các lớp văn hóa liên tục từ thời Đại La (thế kỷ VII-IX), Đinh - Tiền Lê (thế kỷ X), Lý (thế kỷ XI-XII), Trần (thế kỷ XIII-XIV), Lê sơ (thế kỷ XV-XVI), Lê Trung hưng (thế kỷ XVII-XVIII) đến thời Nguyễn (thế kỷ XIX). Đây được đánh giá là địa tầng dày và đầy đủ nhất của lịch sử Thăng Long - Hà Nội được phát hiện cho đến nay.

Các chân cột điện được phát lộ sau khai quật

Điều đáng chú ý là địa tầng này không chỉ cho thấy sự tồn tại của nhiều lớp văn hóa nối tiếp nhau mà còn củng cố thêm cơ sở khoa học cho giả thiết về sự liên tục của trung tâm quyền lực tại khu vực này qua các triều đại.

Theo sử cũ và nhận định của các nhà nghiên cứu, trước khi Chính điện Kính Thiên thời Lê được xây dựng, tại khu vực này từng có Chính điện Thiên An thời Trần, Chính điện Thiên An và Càn Nguyên thời Lý. Việc phát hiện địa tầng có niên đại trên dưới 1.300 năm lịch sử nối tiếp liên tục được xem là cơ sở quan trọng để tiếp tục nghiên cứu giả thiết này.

Bên cạnh địa tầng, các đợt khai quật còn làm rõ nhiều dấu tích kiến trúc quan trọng. Trong đó, dấu tích điện Long Thiên thời Nguyễn được phát hiện trùng khớp với giới hạn Đông - Tây của tòa nhà Pháo binh thời Pháp thuộc.

Hệ thống các móng cột được phát lộ

Sân Điện Kính Thiên

Hệ thống móng cột và cống thoát nước tiếp tục làm sáng tỏ kết quả khai quật năm 2025, cho thấy điện Long Thiên được vua Gia Long cho xây dựng theo kiểu kiến trúc “trùng thiềm điệp ốc”, gồm tiền điện và chính điện cùng đặt trên một nền móng, kết nối với nhau bằng gian thừa lưu.

Đặc biệt, phía dưới nền điện Long Thiên là dấu tích Chính điện Kính Thiên thời Lê sơ và Lê Trung hưng. Kết quả khai quật cho thấy nền điện được đắp hoàn toàn nhân tạo, với toàn bộ mặt bằng được đầm nện quy chuẩn bằng đất sét và các loại vật liệu vỡ, sau đó mới quy hoạch vị trí các móng cột.

Hệ thống móng gồm móng đơn và móng kép. Móng đơn có kích thước khoảng 2,8-3,5m x 2,5-3,5m; móng kép khoảng 5,4-6,1m x 2,7-3m. Các móng cột còn được xây dựng thêm móng lõi cột. Theo tư liệu khai quật, đây là loại móng có kích thước lớn và kỹ thuật tinh vi, cho thấy trình độ xây dựng đặc biệt của kiến trúc cung đình Việt Nam.

Từ hệ thống móng đã xuất lộ, các nhà khảo cổ có thể xác định giới hạn Đông - Tây của điện Kính Thiên gồm 9 gian với 10 hàng cột; chiều Bắc - Nam gồm 5 gian với 6 hàng cột. Những thông tin về quy mô, bước cột và kết cấu này được xem là nguồn tư liệu quan trọng phục vụ việc nhận diện diện mạo công trình.

Các nhà khoa học khảo sát thực địa

Cơ sở quan trọng cho nghiên cứu phục dựng

Không chỉ cung cấp thêm những dữ liệu về nền móng và kiến trúc, cuộc khai quật năm 2026 còn phát hiện dấu tích sân điện Kính Thiên, vật liệu xây dựng bó nền, cấu trúc sân điện ở phía Tây cùng một số dấu tích kiến trúc liên quan. Những phát hiện này góp phần bổ sung tư liệu về quy mô và tổ chức không gian của khu vực Chính điện Kính Thiên.

Theo Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội, các kết quả khai quật đáp ứng các khuyến nghị của UNESCO/ICOMOS, Thông cáo Hà Nội 2022 và yêu cầu của Luật Di sản văn hóa. Quan trọng hơn, những tư liệu mới tạo thêm cơ sở khoa học cho công tác nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên, qua đó góp phần làm nổi bật giá trị của Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội.

Sau hơn 15 năm nghiên cứu trên cơ sở kết hợp chính sử, bản đồ cổ, kết quả khảo cổ học, kiến trúc và nghi lễ cung đình, các nhà khoa học trong nước cùng chuyên gia quốc tế đã thống nhất nhận định: Điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên nằm trong khu trung tâm Cấm thành, là trung tâm quyền lực và không gian nghi lễ cung đình, đồng thời là biểu trưng cao nhất cho quyền lực quốc gia Đại Việt trong suốt bốn thế kỷ XV-XVIII.

Mặt bằng và phối cảnh hướng Nam kiến trúc Chính điện Kính Thiên thời Lê

Từ những kết quả nghiên cứu này, Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội xác định nghiên cứu phục dựng Chính điện Kính Thiên và không gian Chính điện Kính Thiên là một nhiệm vụ quan trọng nhằm tôn vinh giá trị di sản. Phương án phục dựng được đặt trong yêu cầu bảo đảm tính xác thực theo các văn kiện quốc tế và bộ công cụ do ICOMOS đề xuất, đồng thời phải dựa trên cơ sở khoa học và tính khả thi cao.

Tuy nhiên, câu chuyện phục dựng không chỉ dừng lại ở việc xác định kích thước, bước cột hay hệ thống móng. Đây cũng là vấn đề được các chuyên gia đặc biệt lưu ý tại cuộc trao đổi về kết quả khai quật.

TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm, nguyên Giám đốc Sở Quy hoạch - Kiến trúc Hà Nội đánh giá kết quả khảo cổ lần này rất thuyết phục về phương diện học thuật. Theo ông, các tư liệu đã đủ để có thể tin tưởng vào những kết quả về mặt kỹ thuật, từ kích thước, bước cột đến kết cấu công trình. Tuy nhiên, phục dựng một công trình kiến trúc không chỉ là câu chuyện kỹ thuật mà còn bao gồm nghệ thuật, sáng tạo và tổ chức không gian.

PGS.TS Trần Đức Cường, Chủ tịch Hội Lịch sử Việt Nam cùng PGS.TS Tống Trung Tín, Chủ tịch Hội Khảo cổ học Việt Nam và ông Nguyễn Thanh Quang, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội chủ trì buổi báo cáo sơ bộ kết quả khai quật năm 2026

Ông cho rằng cần tiếp tục nghiên cứu để làm rõ hơn những yếu tố nghệ thuật, không gian và đặc trưng kiến trúc qua từng thời kỳ. “Đủ tư liệu về vấn đề kỹ thuật rồi nhưng để đạt độ chính xác cao khi phục dựng, cần có thêm tư liệu về nghệ thuật kiến trúc và không gian kiến trúc", TS.KTS Đào Ngọc Nghiêm nói.

Cùng quan điểm về sự cần thiết của nghiên cứu tiếp tục, TS Phạm Quốc Quân, Ủy viên Hội đồng Di sản Văn hóa Quốc gia, nhận định sau gần 16 năm khai quật, diện mạo Kính Thiên đã dần hiện hình ở một bình diện có thể nhận thức được.

Ông đánh giá cao việc các công tác hạ giải tại Hoàng thành Thăng Long được thực hiện, số hóa và tư liệu hóa cẩn trọng, tuân thủ các quy định của UNESCO và pháp luật Việt Nam.

Theo TS Phạm Quốc Quân, khu vực Hoàng thành Thăng Long có mức độ phức tạp đặc biệt, do đó còn nhiều vấn đề chi tiết cần tiếp tục được thảo luận. Những câu hỏi về mối quan hệ giữa các không gian, cấu trúc kiến trúc và tổ chức tổng thể cần được đặt ra trong quá trình nghiên cứu tiếp theo.

Ông cho biết Trung tâm Bảo tồn Di sản Thăng Long - Hà Nội đã triển khai các đề tài nghiên cứu so sánh với những di tích liên quan, đồng thời nghiên cứu về lịch sử, vị trí của điện Kính Thiên cũng như các di sản văn hóa phi vật thể gắn với không gian này. Đây là những nguồn tư liệu cần thiết để tiếp cận vấn đề phục dựng theo yêu cầu về tính xác thực của UNESCO.

Nhìn từ kết quả khai quật, TS Phạm Quốc Quân cho rằng các tư liệu hiện có đang tạo nên một thời điểm thuận lợi để thúc đẩy nghiên cứu phục dựng, song điều đó không đồng nghĩa với việc có thể bỏ qua những nghiên cứu còn dang dở.

“Diện mạo Kính Thiên đã có thêm nhiều đường nét, nhưng để tái hiện một cách thuyết phục vẫn cần đặt công trình trong tổng thể không gian lịch sử, kiến trúc và nghi lễ của Hoàng thành Thăng Long", TS Phạm Quốc Quân nhận định.

Những phát hiện khảo cổ năm 2026 vì thế có thể xem là một bước tiến quan trọng trong hành trình nhận diện Chính điện Kính Thiên. Từ lớp địa tầng dày 6m ghi dấu khoảng 1.300 năm lịch sử, hệ thống móng cột quy mô lớn đến dấu tích sân điện và vật liệu kiến trúc, mỗi phát hiện đều góp thêm một mảnh ghép cho bức tranh về trung tâm quyền lực của Thăng Long xưa.