Lời giải cho bài toán 'nạn đói tiềm ẩn'

Tổ chức bổ sung Vitamin A cho trẻ tại Trạm y tế phường Dương Nội (Hà Nội)

Thạc sĩ, bác sĩ Trịnh Hồng Sơn, Giám đốc Trung tâm Giáo dục truyền thông dinh dưỡng (Viện Dinh dưỡng) cho biết: Vi chất dinh dưỡng là các vitamin (như vitamin A, B, C, D, E...) và chất khoáng (như sắt, kẽm, i-ốt, canxi, magiê...) cần thiết mà cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ. Tuy nhiên, các vi chất dinh dưỡng này lại đóng vai trò vô cùng quan trọng, giúp cơ thể sản xuất các enzyme, hormone và các chất khác cần thiết cho sự tăng trưởng và phát triển bình thường của cơ thể; giúp tăng cường sức đề kháng, phát triển tầm vóc, trí tuệ và nâng cao sức khỏe toàn diện của mỗi người.

Nếu để xảy ra tình trạng thiếu vi chất dinh dưỡng sẽ ảnh hưởng lớn đến sức khỏe con người. Ở trẻ nhỏ, thiếu sắt, kẽm và vitamin A làm suy giảm hệ miễn dịch, chậm phát triển, giảm khả năng tập trung và gây khó khăn trong học tập. Đối với phụ nữ mang thai, việc thiếu sắt, kẽm và axit folic làm tăng nguy cơ suy giảm miễn dịch ở người mẹ, khiến thai nhi chậm phát triển và làm giảm năng suất lao động.

Tại Việt Nam, tỷ lệ thiếu máu ở trẻ em từ 6 đến 59 tháng tuổi là 18,1%, phụ nữ có thai là 25,4% và phụ nữ tuổi sinh đẻ là 16,2%; tỷ lệ thiếu vitamin A tiền lâm sàng ở trẻ từ 6 đến 59 tháng tuổi là 8,9%, riêng vùng Trung du và miền núi phía bắc lên tới 13,4%; tỷ lệ vitamin A trong sữa mẹ thấp ở bà mẹ cho con bú là 16,7%; tình trạng thiếu i-ốt còn xảy ra ở nhiều nơi…

Hướng dẫn bà mẹ cách chăm sóc dinh dưỡng cho trẻ.

Do vậy phòng, chống thiếu vi chất dinh dưỡng là nhiệm vụ cần được thực hiện thường xuyên, liên tục, với sự phối hợp của ngành y tế, chính quyền địa phương, nhà trường, gia đình và cộng đồng. Viện Dinh dưỡng khuyến nghị các gia đình đưa trẻ trong độ tuổi đi uống vitamin A theo hướng dẫn của trạm y tế xã, phường; đồng thời duy trì chế độ ăn đa dạng, hợp lý, sử dụng thực phẩm giàu vi chất dinh dưỡng và thực hiện chăm sóc dinh dưỡng đúng cách. Đây là những giải pháp thiết thực nhằm góp phần nâng cao sức khỏe, tầm vóc, trí tuệ của trẻ em, đồng thời cải thiện sức khỏe và chất lượng cuộc sống của người dân Việt Nam.

Từ thực hành dinh dưỡng

Viện Dinh dưỡng đã đưa ra bảy hướng dẫn thực hành dinh dưỡng. Theo đó, ăn đủ, đa dạng và phối hợp các nhóm thực phẩm; tăng cường rau, củ, quả (trái cây) và các thực phẩm giàu vi chất dinh dưỡng. Không có một loại thực phẩm đơn lẻ nào cung cấp đầy đủ các chất dinh dưỡng cần thiết cho nhu cầu của cơ thể. Rau, củ, và quả chín là nguồn cung cấp vitamin C, beta caroten (tiền vitamin A), kali, chất xơ và các chất chống oxy hóa tự nhiên, góp phần duy trì hệ tiêu hóa khỏe mạnh và hỗ trợ phòng ngừa các bệnh không lây nhiễm.

Cho trẻ bú sớm trong vòng một giờ đầu sau sinh; nuôi trẻ hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu và tiếp tục cho trẻ bú mẹ đến 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn kết hợp với chế độ ăn bổ sung hợp lý. Sữa mẹ là nguồn dinh dưỡng tối ưu và hoàn hảo nhất cho sự phát triển của trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ. Nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 6 tháng đầu. Từ khi tròn 6 tháng tuổi (180 ngày), nhu cầu năng lượng tăng cao, trẻ cần được ăn các thức ăn khác ngoài sữa mẹ (ăn bổ sung hoặc ăn dặm); sữa mẹ vẫn tiếp tục là nguồn cung cấp năng lượng và các chất dinh dưỡng quan trọng cho tới khi trẻ tròn 24 tháng tuổi hoặc lâu hơn.

Trẻ từ 24 tháng tuổi trở lên cần được tẩy giun định kỳ 2 lần mỗi năm; thực hiện vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống và vệ sinh môi trường để phòng, chống nhiễm giun sán. Nhiễm giun sán đường ruột là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây ra tình trạng suy dinh dưỡng, còi cọc và thiếu máu thiếu sắt ở trẻ em trong cộng đồng.

Phụ nữ tuổi sinh đẻ và phụ nữ có thai cần uống đầy đủ viên sắt, axit folic hoặc viên đa vi chất theo hướng dẫn của cán bộ y tế. Trong suốt quá trình mang thai, nhu cầu về các chất tạo máu và vi chất dinh dưỡng, nhất là sắt và axit folic, của phụ nữ có thai tăng lên rõ rệt để đáp ứng sự phát triển của thai nhi và gia tăng thể tích tuần hoàn của người mẹ. Do đó, việc bổ sung các chất này đóng vai trò quyết định đến sức khỏe của cả bà mẹ và thai nhi.

Người cao tuổi cần duy trì chế độ ăn và hoạt động thể lực hợp lý; ưu tiên các thực phẩm giàu đạm chất lượng cao (thịt, cá, trứng, sữa, đậu đỗ…), giàu các vi chất dinh dưỡng (canxi, vitamin D, vitamin B12…) giúp tăng cường sức khỏe và phòng ngừa loãng xương. Một chế độ dinh dưỡng giàu đạm chất lượng cao kết hợp đầy đủ canxi và vitamin D là nền tảng để bảo vệ hệ cơ xương khớp vững chắc.

Tắm nắng đúng cách hằng ngày, tăng cường hoạt động thể lực và duy trì lối sống năng động để xương khỏe mạnh. Vitamin D đóng vai trò như một người dẫn đường, kích hoạt quá trình hấp thu canxi từ lòng ruột vào máu để tham gia vào quá trình tạo xương. Điều đáng lưu ý là có tới 80% đến 90% nhu cầu vitamin D của cơ thể được tổng hợp tự nhiên tại lớp biểu bì da, dưới tác động của tia cực tím từ ánh nắng mặt trời.

Khám sức khỏe và tư vấn dinh dưỡng định kỳ để phát hiện sớm và phòng, chống thiếu vi chất dinh dưỡng. Tình trạng thiếu hụt vi chất dinh dưỡng ở giai đoạn khởi phát (giai đoạn tiền lâm sàng) hoàn toàn không bộc lộ bất kỳ triệu chứng đặc hiệu nào ra bên ngoài cơ thể để có thể nhận biết bằng mắt thường. Chỉ đến khi các kho dự trữ vi chất trong cơ thể cạn kiệt hoàn toàn, các tổn thương lâm sàng rõ rệt mới xuất hiện. Do đó, việc chủ động khám sức khỏe định kỳ là giải pháp duy nhất giúp đánh giá chính xác nồng độ vi chất, từ đó đưa ra phác đồ điều chỉnh dinh dưỡng kịp thời.

Đến can thiệp dự phòng

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Trần Thanh Dương, Viện trưởng Viện Dinh dưỡng, trong số các vi chất dinh dưỡng thiết yếu, vitamin A có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng, thị giác, bảo vệ toàn vẹn biểu mô và tăng cường miễn dịch của trẻ. Khắc phục tình trạng thiếu vitamin A, thì bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ trong độ tuổi là can thiệp dinh dưỡng dự phòng hiệu quả, an toàn, chi phí thấp nhưng mang lại lợi ích lớn trong phòng, chống thiếu vitamin A và tăng cường sức khỏe trẻ em...

Những năm qua, Việt Nam thường xuyên tổ chức chiến dịch bổ sung vitamin A liều cao cho trẻ em được tổ chức định kỳ hằng năm là một giải pháp can thiệp quan trọng nhằm phòng, chống thiếu vitamin A, góp phần bảo vệ thị lực, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ sự phát triển toàn diện của trẻ em.

Theo báo cáo kết quả triển khai chiến dịch bổ sung vitamin A năm 2025, gần 12 triệu viên nang vitamin A đã được cấp phát, trong đó có 1.803.123 viên loại 100.000 đơn vị quốc tế (IU) và 10.190.677 viên loại 200.000 IU. Năm 2025, chương trình đã cấp phát 14.785.554 viên đa vi chất cho phụ nữ có thai. Thành phần của viên đa vi chất bao gồm 15 vitamin và khoáng chất theo công thức của Tổ chức Y tế thế giới.

Triển khai chiến dịch bổ sung Vitamin A cho trẻ em tại Trạm y tế phường Bình Hòa (Thành phố Hồ Chí Minh).

Năm 2026, Viện Dinh dưỡng đã ban hành quyết định về việc phân bổ số lượng thuốc vitamin A cho các tỉnh/thành phố để phục vụ Chiến dịch bổ sung vitamin A đợt 1 năm 2026. Theo hướng dẫn, chiến dịch được tổ chức 2 đợt trong năm: đợt 1 trong tháng 6 và tháng 7, đợt 2 trong tháng 12; địa điểm triển khai là các điểm uống tại xã, phường.

Trong những ngày này, tại nhiều địa phương trên cả nước đang đồng loạt triển khai chiến dịch bổ sung vitamin A cho trẻ em từ 6 tháng đến dưới 60 tháng tuổi (độ tuổi cụ thể theo từng địa phương) và các đối tượng có nguy cơ cao thiếu vitamin A như: người mắc bệnh sởi, trẻ suy dinh dưỡng cấp tính nặng, viêm đường hô hấp cấp tính hoặc tiêu chảy kéo dài. Chỉ tiêu uống vitamin A cần đạt tối thiểu 98% đối tượng, nhằm bảo đảm trẻ trong độ tuổi được tiếp cận đầy đủ với hoạt động can thiệp quan trọng này.