Luật Bưu chính sửa đổi: Chuyển từ kiểm tra dàn trải sang quản lý rủi ro

Bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ phát biểu khai mạc hội nghị.

Phát biểu khai mạc hội nghị, bà Nguyễn Thị Thu Trang, Phó Vụ trưởng Vụ Pháp chế, Bộ Khoa học và Công nghệ (KHCN), cho biết truyền thông chính sách là một bước quan trọng trong quá trình xây dựng văn bản quy phạm pháp luật, nhằm cung cấp thông tin kịp thời, tạo điều kiện để các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, chuyên gia và các đối tượng chịu tác động trực tiếp tham gia góp ý.

Đối với dự án Luật Bưu chính (sửa đổi), hoạt động này càng có ý nghĩa khi lĩnh vực bưu chính đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của khoa học, công nghệ, thương mại điện tử và chuyển đổi số. Những ý kiến từ thực tiễn sẽ góp phần giúp cơ quan soạn thảo tiếp tục hoàn thiện dự thảo, bảo đảm chất lượng, tính khả thi và sự đồng thuận trước khi trình Quốc hội xem xét.

Theo bà Trang, dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) đã được Chính phủ thống nhất tại Nghị quyết số 178/NQ-CP ngày 6/7/2026 và được Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến tại Phiên họp thứ 4 ngày 16/7/2026. Bộ Khoa học và Công nghệ đang tiếp tục phối hợp với cơ quan thẩm tra để tiếp thu, giải trình, hoàn thiện hồ sơ dự án luật.

Thị trường bưu chính thay đổi căn bản

Trình bày những nội dung chính của dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi), ông Lã Hoàng Trung, đại diện Vụ Bưu chính, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết quy mô thị trường hiện đã vượt xa khuôn khổ của Luật Bưu chính năm 2010.

Năm 2025, sản lượng bưu chính đạt khoảng 4,1 tỷ bưu gửi, cao hơn 12 lần so với năm 2010; doanh thu dịch vụ bưu chính đạt khoảng 87.000 tỷ đồng. Đặc biệt, hơn 90% sản lượng hiện nay là gói, kiện hàng hóa.

Trong khi đó, 6 tháng đầu năm 2026, thị trường có khoảng 765 doanh nghiệp tham gia, doanh thu đạt 52.200 tỷ đồng và sản lượng khoảng 2,5 tỷ bưu gửi, tăng 35% so với cùng kỳ. Quy mô giao dịch lớn, ngày càng số hóa và mạng lưới có nhiều tầng khiến phương thức quản lý chủ yếu dựa vào kiểm tra trực tiếp tại điểm chấp nhận không còn đủ để xử lý toàn bộ rủi ro.

Ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ KHCN chia sẻ về Dự án Luật Bưu chính (sửa đổi) tại hội nghị.

Theo ông Lã Hoàng Trung, Vụ trưởng Vụ Bưu chính, Bộ KHCN, bưu chính hiện không còn đơn thuần là hoạt động chuyển thư, mà ngày càng trở thành hạ tầng kết nối giữa không gian số và vật lý, gắn chặt với thương mại điện tử. Vì vậy, phương thức quản lý cũng cần thay đổi: từ “cấp phép, tiền kiểm” sang “đăng ký, công khai, hậu kiểm”; từ kiểm soát đồng loạt sang quản lý bằng dữ liệu và rủi ro.

Dự thảo Luật hiện được xây dựng gồm 8 chương, 51 điều, trong đó có riêng một chương về bưu chính số và bảo đảm an toàn, an ninh.

An toàn, an ninh: từ xử lý sang phòng ngừa

Một nội dung được đặc biệt quan tâm tại hội nghị là nguy cơ lợi dụng mạng bưu chính để vận chuyển hàng cấm, hàng nguy hiểm hoặc thực hiện các hành vi vi phạm pháp luật.

Hiện nay thương mại điện tử phát triển làm gia tăng các giao dịch không đối mặt. Người gửi có thể tạo đơn qua ứng dụng, điểm tự động hoặc thông qua nhiều chủ thể trung gian; thông tin có thể thiếu, không chính xác hoặc có dấu hiệu giả mạo. Trong khi đó, mạng lưới bưu chính có nhiều điểm chấp nhận, trung chuyển và phát, tạo ra những khoảng trống mà các đối tượng có thể lợi dụng.

Các thủ đoạn có thể bao gồm ngụy trang hàng hóa trong thực phẩm, bánh kẹo, trà, cà phê, mỹ phẩm; giấu trong đồ điện tử, đồ chơi hoặc khoang rỗng; chia nhỏ hàng hóa thành nhiều kiện; thuê người khác đứng tên; thay đổi người nhận, địa điểm nhận hoặc hành trình vận chuyển.

Từ thực tế này, dự thảo Luật Bưu chính (sửa đổi) chuyển trọng tâm từ “phát hiện vi phạm” sang “phòng ngừa theo rủi ro”, dựa trên định danh, truy vết và dữ liệu.

Theo Điều 40 dự thảo, mỗi bưu gửi được gắn một mã nhận dạng duy nhất từ thời điểm chấp nhận và được duy trì trong suốt quá trình cung cấp dịch vụ, qua các khâu chia chọn, vận chuyển và phát. Đây được xem là “xương sống dữ liệu” để theo dõi và truy vết khi xảy ra sự cố hoặc xuất hiện dấu hiệu vi phạm.

Đại diện doanh nghiệp trao đổi tại hội nghị.

Điều 43 dự thảo đồng thời đặt ra cơ chế thu thập, lưu trữ thông tin người gửi phù hợp với pháp luật về dữ liệu. Việc đánh giá rủi ro có thể căn cứ vào thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, hành trình vận chuyển và các dấu hiệu bất thường liên quan đến an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội.

Điểm đáng chú ý là cách tiếp cận này không đồng nghĩa với việc xác thực hoặc kiểm tra tất cả người gửi và tất cả bưu gửi.

Dự thảo định hướng các biện pháp kiểm soát phải tương xứng với mức độ rủi ro, không vượt quá phạm vi cần thiết, không tạo thêm nghĩa vụ và chi phí không cần thiết cho người sử dụng dịch vụ, đồng thời phải tuân thủ pháp luật về dữ liệu và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Theo định hướng quy định chi tiết, bưu gửi rủi ro thấp chủ yếu được quản lý qua thông tin và hệ thống kỹ thuật; nhóm rủi ro trung bình có thể được yêu cầu bổ sung thông tin, tăng cường theo dõi; còn với nhóm rủi ro cao, doanh nghiệp có thể xác thực thông tin, tạm dừng chấp nhận, vận chuyển hoặc phát khi có căn cứ và phối hợp cơ quan chức năng.

Một nguyên tắc quan trọng được nhấn mạnh là không kết luận một bưu gửi vi phạm pháp luật chỉ từ một dấu hiệu đơn lẻ. Việc đánh giá phải tổng hợp thông tin người gửi, đặc điểm bưu gửi, lịch sử giao dịch, hành trình và các dấu hiệu bất thường.

Qua hội nghị, thông điệp được đặt ra là bảo đảm an toàn, an ninh bưu chính trong môi trường số không thể chỉ dựa vào việc kiểm tra từng bưu gửi tại điểm tiếp nhận. Thay vào đó, cần kết hợp ba lớp: nhận diện đúng chủ thể và bưu gửi, duy trì dữ liệu để truy vết xuyên suốt hành trình và phân loại rủi ro để áp dụng biện pháp kiểm soát tương xứng.

Bên cạnh hàng cấm, hội nghị cũng lưu ý cần phân biệt với hàng nguy hiểm. Hàng cấm là những hàng hóa hoặc hành vi bị pháp luật cấm, trong khi một số hàng nguy hiểm như pin lithium, bình khí nén, dung môi dễ cháy… vẫn có thể được vận chuyển nếu đáp ứng đầy đủ điều kiện an toàn theo pháp luật chuyên ngành.

Tại hội nghị, Bộ KHCN đề nghị doanh nghiệp đóng góp ý kiến về khả năng lượng hóa tiêu chí rủi ro, mức độ sẵn sàng của hệ thống dữ liệu, trường hợp nào cần xác thực người gửi, chi phí tuân thủ và cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu với cơ quan chức năng.