Luật chơi nào cho giao dịch tài sản số?

Khi thị trường vận hành trước hành lang pháp lý

Khi những quy định đầu tiên về tài sản số dần được định hình, thị trường trên thực tế đã đi trước một quãng khá xa. Hoạt động mua bán, chuyển nhượng và đầu tư đã diễn ra sôi động trong nhiều năm, hình thành một thị trường thực tế trước cả khi có một khuôn khổ pháp lý tương ứng.

Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA), cho biết Việt Nam từng nằm trong nhóm những thị trường có mức độ tham gia tài sản số cao trên thế giới. Nhà đầu tư đã giao dịch trên các nền tảng quốc tế, mua bán trực tiếp giữa các bên và sở hữu nhiều loại tài sản số ngay cả khi chưa có khuôn khổ pháp lý đầy đủ dành riêng cho thị trường này.

Khoảng cách giữa tốc độ phát triển của thị trường và tốc độ hoàn thiện pháp lý vì vậy không chỉ tạo ra rủi ro trong hiện tại. Nó còn để lại một lượng lớn giao dịch đã phát sinh trước khi luật chơi được xác lập, kéo theo những câu hỏi về phạm vi tài sản được phép giao dịch, hoạt động nào được đưa vào thị trường chính thức và những quan hệ đã hình thành trước đó sẽ được xử lý ra sao.

Những câu hỏi tương tự cũng xuất hiện khi thị trường chính thức đang được xây dựng. Ông Trung dẫn câu chuyện về nguồn lực khoảng 10.000 tỷ đồng được đề cập cho năm sàn giao dịch tài sản số, trong khi sản phẩm cụ thể được triển khai tại từng sàn vẫn là vấn đề cần tiếp tục làm rõ.

Theo ông Trung, đây chỉ là một trong nhiều nội dung cần được cụ thể hóa khi khuôn khổ pháp lý cho thị trường tiếp tục hoàn thiện. Việc đưa tài sản số vào khuôn khổ chính thức vì vậy mới chỉ là bước đầu.

Ông Phan Đức Trung, Chủ tịch Hiệp hội Blockchain và Tài sản số Việt Nam (VBA) chia sẻ tại Hội nghị “Chuyển đổi số trong giao dịch tài chính: Thuận lợi dòng vốn hay phức tạp tranh chấp”. Ảnh: Xuân Ngọc

Khoảng trống pháp lý cũng không còn là câu chuyện mang tính dự báo. Nhiều giao dịch đã phát sinh từ khi hành lang pháp lý chưa hoàn thiện và đến nay đang trở thành những vụ việc cần được xử lý, đặt ra không ít thách thức cho cơ quan quản lý, cơ quan điều tra và giới luật.

Theo ông Trung, VBA hiện tham gia hỗ trợ khoảng 51 vụ việc liên quan đến tài sản số và gần như mỗi tuần vẫn tiếp nhận thêm từ một đến hai vụ từ cơ quan công an.

Các vụ việc khá đa dạng, từ lừa đảo đầu tư, giao dịch trực tiếp giữa các bên đến những nền tảng trung gian đưa ra mức lợi nhuận bất thường. Một trong những công việc quan trọng khi xử lý là truy vết dòng tài sản, xác định tài sản đã được chuyển đến đâu, những địa chỉ ví nào có liên quan và mối quan hệ giữa các giao dịch.

Quá trình điều tra và xử lý các vụ việc đang góp phần thanh lọc thị trường. Tuy nhiên, giải quyết những rủi ro đã phát sinh mới chỉ là một phần của bài toán. Khi tài sản số từng bước được đưa vào khuôn khổ chính thức, yêu cầu lớn hơn là phải xác định rõ quyền, nghĩa vụ và trách nhiệm của các chủ thể ngay từ khi giao dịch được thiết lập.

Bảo vệ quyền khi tranh chấp phát sinh

Muốn giải quyết một tranh chấp, trước hết phải xác định được ai đang giao dịch với ai và giao dịch đã diễn ra như thế nào. Vai trò của định danh, xác thực điện tử và dữ liệu giao dịch vì vậy trở nên đặc biệt quan trọng.

Khi danh tính chủ thể và chứng cứ điện tử được xác lập đầy đủ hơn, việc xác minh giao dịch cũng như phân định trách nhiệm giữa các bên sẽ có thêm cơ sở. Yêu cầu này càng trở nên quan trọng với tài sản số, bởi giao dịch có thể diễn ra gần như tức thời giữa các chủ thể thuộc nhiều khu vực pháp lý và không nhất thiết đi qua những trung gian quen thuộc của hệ thống tài chính truyền thống.

Tuy nhiên, tranh chấp tài sản số không chỉ xoay quanh việc một bên có thực hiện đúng nghĩa vụ hay không. Đặc tính công nghệ khiến quá trình giải quyết còn phải xử lý đồng thời nhiều vấn đề, từ danh tính chủ thể, dữ liệu giao dịch đến quyền đối với tài sản, trách nhiệm của nền tảng và khả năng bảo toàn tài sản trong thời gian tranh chấp.

LS. Hoàng Nguyễn Hạ Quyên, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài quốc tế Việt Nam (VIAC), Phó giám đốc Trung tâm Hòa giải Việt Nam (VMC), nhận định sự phát triển của các giao dịch tài chính số đang kéo theo những dạng tranh chấp mới khi công nghệ tham gia ngày càng sâu vào quá trình giao dịch và quản lý tài sản. Với các giao dịch được thực hiện trên nền tảng số, dữ liệu trở thành căn cứ quan trọng để làm rõ quá trình giao dịch khi tranh chấp phát sinh.

Doanh nghiệp không chỉ cần chứng minh giao dịch đã diễn ra như thế nào mà còn phải xác định dữ liệu được tạo lập từ đâu, có bảo đảm tính toàn vẹn hay không và chủ thể nào chịu trách nhiệm đối với quá trình tạo lập, lưu giữ và quản lý dữ liệu. Với tài sản mã hóa, việc pháp luật ghi nhận đây là một loại tài sản mới chỉ là bước đầu để xác lập các quyền liên quan.

Theo LS. Phùng Anh Tuấn, Giám đốc, luật sư điều hành Công ty Luật TNHH MTV VCI Legal, Phó chủ tịch thường trực Hiệp hội các nhà đầu tư tài chính Việt Nam (VAFI), trên thực tế vẫn còn hàng loạt vấn đề cần được làm rõ, từ việc ai được xác định là chủ sở hữu, quyền được chuyển giao như thế nào đến trách nhiệm của các bên trong quá trình giao dịch và lưu ký.

Sự phát triển của tài sản số và các giao dịch trên nền tảng số đang đặt ra những bài toán pháp lý mới khi tranh chấp phát sinh. Ảnh: Xuân Ngọc

Nói cách khác, thừa nhận một tài sản tồn tại về mặt pháp lý và bảo vệ được quyền đối với tài sản đó là hai câu chuyện khác nhau.

Nghị quyết 05/2025/NQ-CP đã ghi nhận bốn phương thức giải quyết tranh chấp trên thị trường tài sản mã hóa, gồm thương lượng, hòa giải, trọng tài và tòa án. Việc lựa chọn phương thức nào sẽ phụ thuộc vào quan hệ giữa các bên cũng như tính chất của từng vụ việc.

Với trọng tài, điều kiện đầu tiên vẫn là phải tồn tại một thỏa thuận trọng tài hợp lệ. Các bên đồng thời phải xác định rõ quan hệ tranh chấp và phạm vi vấn đề đề nghị hội đồng trọng tài giải quyết.

Yêu cầu này càng đáng lưu ý với những giao dịch có yếu tố nước ngoài, vốn khá phổ biến trên thị trường tài sản số. Việc lựa chọn luật áp dụng, cơ chế giải quyết tranh chấp cũng như cách thức trao đổi, thu thập và lưu giữ dữ liệu vì vậy cần được dự liệu ngay từ khi hợp đồng được thiết lập.

Tốc độ cũng trở thành một yêu cầu đáng chú ý khi giải quyết tranh chấp tài sản số. Bà Quyên cho biết, giao dịch số diễn ra nhanh và trạng thái tài sản có thể thay đổi liên tục. Một vụ việc kéo dài quá lâu có thể khiến kết quả giải quyết không còn theo kịp tình trạng của giao dịch hoặc giá trị của tài sản.

Doanh nghiệp vì vậy có thể cân nhắc những phương thức linh hoạt hơn như hòa giải thương mại hoặc trọng tài, trong đó có các thủ tục giải quyết nhanh nhằm rút ngắn thời gian tranh chấp.

Theo ông Tuấn, kinh nghiệm quốc tế cho thấy không nhất thiết phải xây dựng một cơ chế hoàn toàn riêng cho tranh chấp tài sản số. Thay vào đó, có thể tiếp tục hoàn thiện các quy định hiện hành, tập trung vào những khoảng trống như biện pháp khẩn cấp, thu thập chứng cứ từ bên thứ ba và thi hành đối với tài sản mã hóa.

Một cơ chế giải quyết tranh chấp hiệu quả vì vậy không chỉ cần trả lời ai đúng, ai sai. Hệ thống còn phải đủ khả năng xác định tài sản ở đâu, chứng minh quyền của các bên, ngăn tài sản bị dịch chuyển trong thời gian tranh chấp và bảo đảm quyền đó có thể được thực thi sau khi có phán quyết.