Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất): Đồng bộ hóa quản lý ngân sách và đầu tư công

Bộ Tài chính đang lấy ý kiến đối với dự thảo Luật Ngân sách nhà nước (hợp nhất). Ảnh minh họa

Gỡ chồng chéo trong quản lý ngân sách và đầu tư công

Theo Bộ Tài chính, Luật NSNN và Luật Đầu tư công đã có nhiều đổi mới theo hướng tăng cường phân cấp, đơn giản hóa thủ tục, nâng cao hiệu quả quản lý vốn đầu tư công, song vẫn còn nhiều nội dung chưa thống nhất, ảnh hưởng đến quá trình tổ chức thực hiện.

Tuy nhiên, vẫn có thực trạng cùng một khoản vốn đầu tư công từ NSNN nhưng chịu sự điều chỉnh của cả Luật NSNN và Luật Đầu tư công. Điều này dẫn đến sự chồng chéo về thẩm quyền, hồ sơ, trình tự, thời hạn và trách nhiệm trong các khâu lập dự toán ngân sách, giao kế hoạch vốn, thanh toán, quyết toán và giám sát đầu tư công.

Bên cạnh đó, việc lập kế hoạch đầu tư công trung hạn hiện phải căn cứ vào kế hoạch tài chính 5 năm, trong khi Luật NSNN chưa quy định đầy đủ khung pháp lý đối với kế hoạch tài chính 5 năm. Quá trình xây dựng, trình và phê duyệt kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công trung hạn vẫn được thực hiện theo hai quy trình riêng biệt, phát sinh nhiều thủ tục có thể tích hợp.

Ngoài ra, vẫn còn những nội dung chưa thống nhất giữa hai luật về thẩm quyền quyết định phân bổ vốn, giao dự toán chi đầu tư công; quy định chuyển nguồn, kéo dài kế hoạch vốn; cơ chế xử lý các tình huống khẩn cấp cần sử dụng NSNN cũng như nguyên tắc quản lý các khoản vay của ngân sách.

Hơn nữa, sau khi Bộ Tài chính và Bộ Kế hoạch và Đầu tư được hợp nhất, 2 sở này tại các địa phương cũng được tổ chức lại nhưng hoạt động quản lý ngân sách và đầu tư công vẫn đang được điều chỉnh bởi hai hệ thống pháp luật riêng biệt. Điều này đặt ra yêu cầu phải xây dựng một khuôn khổ pháp lý thống nhất, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới.

Việc xây dựng Luật NSNN (hợp nhất) vì vậy không chỉ nhằm hợp nhất hai luật mà còn hướng tới hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, dễ tiếp cận và khả thi; khơi thông các nguồn lực cho phát triển; tăng cường phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực và tạo nền tảng thể chế để thực hiện các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2026-2030 và các năm tiếp theo.

Hoàn thiện cơ chế quản lý nguồn lực công

Theo hồ sơ Dự án Luật, Dự thảo Luật NSNN (hợp nhất) gồm 10 chương, 107 điều, điều chỉnh toàn bộ các nội dung từ lập, chấp hành, kiểm toán, quyết toán, công khai, giám sát NSNN đến quản lý nhà nước về đầu tư công.

Một trong những điểm đáng chú ý của dự thảo là đưa nhiều nội dung cốt lõi của Luật Đầu tư công vào khuôn khổ Luật NSNN nhằm tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho toàn bộ quá trình quản lý nguồn lực công.

Theo đó, Dự thảo sửa đổi, bổ sung nhiều khái niệm liên quan đến đầu tư công như chủ trương đầu tư, chương trình đầu tư công, dự án đầu tư công, chủ đầu tư, báo cáo nghiên cứu tiền khả thi, báo cáo nghiên cứu khả thi, chương trình mục tiêu quốc gia, dự án đầu tư công khẩn cấp, nợ đọng xây dựng cơ bản... nhằm bảo đảm tính thống nhất trong áp dụng pháp luật.

Dự thảo cũng dành một chương riêng quy định về kế hoạch tài chính 5 năm và kế hoạch đầu tư công 5 năm. Các quy định mới làm rõ đối tượng lập kế hoạch, căn cứ lập kế hoạch, nguyên tắc bố trí vốn, điều kiện đưa chương trình, dự án vào kế hoạch đầu tư công, cơ chế điều chỉnh và giám sát thực hiện. Việc tích hợp hai hệ thống kế hoạch được kỳ vọng sẽ khắc phục tình trạng lập kế hoạch tài chính và kế hoạch đầu tư công theo hai quy trình riêng biệt như hiện nay.

Đồng thời, Dự thảo bổ sung chương quy định về chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư, theo dõi, kiểm tra và đánh giá các chương trình, dự án đầu tư công sử dụng vốn NSNN. Các quy định bao quát toàn bộ quá trình từ chuẩn bị đầu tư, thẩm định nguồn vốn, quyết định chủ trương đầu tư đến đánh giá hiệu quả sau đầu tư.

Để đồng bộ với các quy định có liên quan, Dự thảo sửa đổi, bổ sung quy định về phân cấp nguồn thu ngân sách trung ương. Trong đó, quy định ngân sách trung ương hưởng 100% đối với thuế giá trị gia tăng từ hoạt động dầu khí; quy định rõ hơn về thu phần lợi nhuận còn lại của doanh nghiệp nhà nước; đồng thời điều chỉnh các khoản thu phân chia giữa ngân sách trung ương và ngân sách địa phương, không bao gồm thuế thu nhập doanh nghiệp từ hoạt động xổ số, thuế giá trị gia tăng từ hoạt động dầu khí và hoạt động xổ số.

Dự thảo cũng sửa đổi, bổ sung quy định về hỗ trợ từ ngân sách cấp trên đối với ngân sách cấp dưới theo hướng mở rộng phạm vi hỗ trợ đối với các nhiệm vụ quan trọng về quốc phòng, an ninh và các nhiệm vụ cần thiết khác vượt quá khả năng cân đối của địa phương; quy định về thưởng vượt thu, hỗ trợ bù giảm thu và đầu tư trở lại cho địa phương theo cơ chế tài chính đặc thù.

Dự thảo cũng bổ sung, mở rộng các hành vi bị nghiêm cấm trong lĩnh vực ngân sách và đầu tư công. Ngoài các hành vi vi phạm kỷ luật tài chính, dự thảo quy định nghiêm cấm hành vi vụ lợi, tham nhũng, thất thoát, lãng phí trong quản lý, sử dụng ngân sách; cung cấp thông tin không trung thực trong quá trình quyết định chủ trương đầu tư, quyết định đầu tư hoặc cản trở việc phát hiện, xử lý các hành vi vi phạm pháp luật.

Để tăng cường công khai, minh bạch, dự thảo bổ sung một chương riêng về công khai và giám sát ngân sách, đầu tư công.

Dự thảo Luật cũng đặt mục tiêu đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong quản lý NSNN, hướng tới xây dựng hệ thống cơ sở dữ liệu quốc gia thống nhất về ngân sách, kết nối liên thông, phục vụ công tác quản lý, điều hành và nâng cao tính công khai, minh bạch.

Việc hợp nhất Luật NSNN và Luật Đầu tư công được kỳ vọng sẽ góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, thống nhất, tạo thuận lợi cho quá trình quản lý, sử dụng nguồn lực công; đồng thời tăng cường kỷ luật tài khóa, nâng cao hiệu quả đầu tư công và đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong giai đoạn mới./.