Lưu giữ vẻ đẹp đất nước trong những nét màu

Chạm vào hồn quê

Triển lãm “Hồn quê” kỷ niệm 100 năm ngày sinh họa sĩ Hoàng Sùng (1926 - 2026) đang diễn ra tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam, mở ra một không gian nghệ thuật đậm nét đẹp vùng quê Việt. Hơn 60 tác phẩm không chỉ phác họa sự nghiệp nghệ thuật của một nghệ sĩ, mà còn là hành trình lặng lẽ ông đi qua nhiều miền đất nước, mang theo tình yêu tha thiết với con người và cảnh vật bình dị.

Mỗi giai đoạn sáng tác, mỗi bức tranh đều in đậm dấu tích của nhiều năm tháng trên khắp các nẻo đường đất nước mà họa sĩ đã đặt chân tới: những thôn xóm yên bình ở đồng bằng Bắc Bộ, những bản làng xa xôi ở vùng núi phía Bắc...

Một góc triển lãm “Hồn quê”. Ảnh Phương Thanh/TTXVN

Theo nhà nghiên cứu mỹ thuật Ngô Kim Khôi, tranh của họa sĩ Hoàng Sùng không chỉ tái hiện hiện thực mà còn truyền tải một tình yêu sâu nặng với đất nước. Những bố cục giàu chi tiết, những gam màu dung dị mà ấm áp đã dựng lên một Việt Nam gần gũi, chân thành, nơi đời sống thường nhật trở thành nguồn cảm hứng bất tận.

Đặc biệt, đề tài chợ quê trong sáng tác của họa sĩ Hoàng Sùng để lại dấu ấn sâu đậm. Những phiên chợ không đơn thuần là nơi trao đổi hàng hóa, mà là không gian văn hóa sống động - nơi con người gặp gỡ, sẻ chia và gìn giữ nhịp sống cộng đồng. Từ gánh hàng nhỏ, tấm áo chàm đến ánh mắt, cử chỉ của người mua kẻ bán, tất cả đều được quan sát tinh tế và thể hiện bằng sự đồng cảm sâu sắc.

Trong bối cảnh hiện đại, khi siêu thị và trung tâm thương mại dần thay thế chợ quê truyền thống, các bức tranh vượt qua sự ghi chép thị giác, trở thành nơi lưu giữ nét văn hóa đang dần phai nhạt. Không phải ngẫu nhiên mà giới mỹ thuật vẫn truyền nhau câu nói “phố Phái, chợ Sùng” - một cách ghi nhận vị trí riêng biệt của họa sĩ Hoàng Sùng trong việc khắc họa không gian chợ quê Việt Nam; như họa sĩ Thành Chương chia sẻ, nhìn ngắm các bức tranh, người thưởng lãm như “nhìn lại cả đời sống, văn hóa của người Việt Nam, qua đó thêm yêu quê hương xứ sở”.

Lưu giữ ký ức bằng màu sắc

Mỹ thuật không ngừng trở về với đề tài làng quê, như một cách lưu giữ và tái hiện vẻ đẹp đậm bản sắc Việt trong cuộc sống hiện đại. Ngay từ đầu thế kỷ XX, khi mỹ thuật hiện đại Việt Nam hình thành, nhiều họa sĩ đã sớm nhận ra rằng: tiếp thu kỹ thuật phương Tây chỉ là một phần của hành trình sáng tạo; điều cốt lõi nằm ở việc tìm kiếm và khẳng định bản sắc dân tộc.

Trong dòng chảy ấy, làng quê hiện lên như một nền tảng bền vững của đời sống tinh thần Việt Nam. Đó không chỉ là không gian sinh tồn, mà còn là nơi lắng đọng những giá trị căn cốt: tinh thần cộng đồng, đạo lý gia đình, và mối quan hệ hài hòa với tự nhiên. Trong xã hội đổi thay mạnh mẽ, hội họa dần đảm nhận một vai trò đặc biệt -trở thành “kho lưu trữ” giàu cảm xúc, nơi quá khứ không bị đóng khung mà được tái hiện sống động qua hình ảnh và cảm nhận.

Những họa sĩ tên tuổi như Nguyễn Phan Chánh, Trần Văn Cẩn, Lưu Công Nhân, Nguyễn Tư Nghiêm… đã để lại di sản phong phú về nông thôn Việt Nam - dung dị, thân thương mà sâu lắng; qua từng thế hệ, vẻ đẹp ấy không ngừng được tiếp nối, làm nên một mạch nguồn xuyên suốt trong mỹ thuật Việt.

Các bức tranh thể hiện đời sống, văn hóa Việt Nam, giúp người xem thêm yêu quê hương

Điều đáng chú ý là chất Việt trong hội họa không chỉ nằm ở đề tài, mà còn thấm sâu vào phương thức biểu đạt; chất liệu trở thành “ngôn ngữ thứ hai”. Sơn mài với lớp màu trầm và ánh vàng son gợi chiều sâu lịch sử; tranh lụa dịu dàng, tinh tế, nâng niu những khoảnh khắc đời thường. Ngay cả khi sử dụng sơn dầu hay acrylic - những chất liệu hiện đại, nhiều họa sĩ vẫn lựa chọn bảng màu ấm, bố cục giản dị, như một cách giữ lại hơi thở làng quê trong hình thức mới.

Theo các nhà nghiên cứu, ưu thế lớn của mỹ thuật là khả năng vượt qua giới hạn của thời gian. Một bức tranh có thể gìn giữ những lát cắt đời sống đã lùi vào dĩ vãng: phiên chợ quê tấp nập, con đường làng quanh co, hay những phong tục cổ truyền đang phai nhạt. Khác với những ghi chép lịch sử thiên về thông tin, hội họa lưu giữ ký ức bằng đường nét, màu sắc, để quá khứ hiện lên không chỉ rõ nét mà còn sống động.

Trong nhịp chuyển động mạnh mẽ của đô thị hóa và toàn cầu hóa - khi những không gian làng quê đang dần biến đổi - nhiều họa sĩ trẻ lựa chọn trở về với đề tài này như một cách đối thoại với di sản. Tuy nhiên, đó không còn là sự hoài niệm thuần túy, mà là cái nhìn mới, đặt làng quê trong những tương quan đan xen giữa truyền thống và hiện đại, giữa quá khứ và hiện tại. Chính từ cách tiếp cận ấy, hội họa Việt Nam không chỉ gìn giữ những giá trị đã qua, mà còn tiếp tục vận động, vừa kế thừa vừa mở rộng, để hồn quê có thể hiện diện trong đời sống đương đại.

Bởi vậy, có thể nói, chính hội họa đã tạo nên một miền lưu giữ bền bỉ nhất hình ảnh quê hương - nơi những ký ức được ghi chép và ở lại dài lâu trong tâm trí, cảm xúc của mỗi người.

Thảo Nguyên