Lý do trẻ khó rời mắt khỏi điện thoại, tivi

Việc sử dụng thiết bị điện tử quá mức có thể làm giảm thời gian trẻ dành cho giao tiếp, vận động và vui chơi, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển các kỹ năng cần thiết. Ảnh: Sixth Tone.

Trong cuốn sách Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc, tác giả David JP Phillips nói về dopamine - chất dẫn truyền thần kinh liên quan đến động lực và cảm giác hài lòng.

Theo tác giả, điện thoại, trò chơi điện tử, mạng xã hội và các nội dung giải trí liên tục có thể tạo ra những kích thích nhanh và dễ tiếp cận. Ngược lại, đọc sách, học tập, vận động, làm việc hay giao tiếp trực tiếp thường đòi hỏi sự chủ động và kiên nhẫn hơn.

Tác giả/Tác phẩm

High on Life (Cho đời nhẹ lên cao - Giải mã sáu hormone hạnh phúc)

Tác giả: David JP Phillips · Xuất bản: · NXB Trẻ

Trong High on Life, được xuất bản tại Việt Nam với tựa Cho đời nhẹ lên cao, Giải mã sáu hormone hạnh phúc, David JP Phillips dành một chương để nói về dopamine, chất dẫn truyền thần kinh gắn với động lực và cảm giác hài lòng. Tác giả gọi những nguồn mang lại sự thỏa mãn gần như tức thì là “dopamine nhanh”, đối lập với những hoạt động cần nhiều thời gian, nỗ lực và sự chủ động hơn, được ông gọi là “dopamine chậm”.

Điều đáng chú ý là tác giả không chỉ nói về người trưởng thành mà dành sự quan tâm đặc biệt cho trẻ em. Theo cuốn sách, điện thoại, trò chơi điện tử và các ứng dụng được thiết kế để tạo ra những kích thích nhanh, dễ tiếp cận, trong khi đọc sách, vận động, sáng tạo hay giao tiếp đòi hỏi trẻ phải chủ động hơn. Từ đó, Phillips đặt ra câu hỏi về cách chúng ta cân bằng những “niềm vui đến nhanh” với những hoạt động cần thời gian để hình thành sự hứng thú và thói quen lâu dài.

Màn hình lấy đi thời gian tương tác của trẻ

Theo bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thanh Sang, Trưởng khoa Liên chuyên khoa Tâm lý lâm sàng - Phục hồi chức năng - Y học cổ truyền, Bệnh viện Nhi đồng 2 (TP.HCM), ngày càng có nhiều trẻ bị ảnh hưởng đến quá trình phát triển do sử dụng thiết bị điện tử quá mức.

Bác sĩ Sang cho biết tình trạng lệ thuộc vào tivi, điện thoại thông minh không chỉ ảnh hưởng trước mắt mà còn có thể để lại hệ lụy lâu dài đối với sức khỏe tâm thần và khả năng học tập.

Theo bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Thanh Sang, lệ thuộc tivi, điện thoại thông minh có thể ảnh hưởng đến sức khỏe tâm thần và khả năng học tập của trẻ nếu kéo dài. Ảnh: BVCC.

Thực tế tại khoa ghi nhận ngày càng nhiều bệnh nhi được đưa đến khám liên quan đến những vấn đề này.

Một trong những biểu hiện thường gặp là chậm nói. Khi trẻ nhỏ dành nhiều thời gian trước màn hình, cơ hội tương tác trực tiếp với cha mẹ và những người xung quanh bị thu hẹp. Trẻ vì thế có ít cơ hội nghe, đáp lại, bắt chước âm thanh và sử dụng ngôn ngữ trong giao tiếp thực tế.

Ngoài chậm nói, trẻ còn có thể gặp rối loạn giấc ngủ, mất tập trung, giảm khả năng tiếp thu và sa sút trong học tập. Một số trường hợp xuất hiện biểu hiện rối loạn hành vi khi đã quen với việc được đáp ứng nhu cầu thông qua thiết bị điện tử.

Theo bác sĩ Sang, nếu được phát hiện sớm, việc can thiệp, đặc biệt ở những trường hợp chậm nói đơn thuần, thường không quá phức tạp.

Ngược lại, nếu không được can thiệp kịp thời, trẻ có thể tiếp tục gặp khó khăn về kỹ năng xã hội, khả năng hòa nhập với bạn bè, thậm chí chán học, né tránh trường lớp, từ đó ảnh hưởng đến quá trình phát triển.

“Dopamine nhanh” và chiếc màn hình trước mặt trẻ

Một góc nhìn khác về sức hút của thiết bị điện tử được đề cập trong cuốn Cho đời nhẹ lên cao. Tác giả Phillips dùng khái niệm “dopamine nhanh” để nói về những nguồn tạo ra phần thưởng và sự thỏa mãn tức thời, trong đó có điện thoại, trò chơi điện tử, mạng xã hội và các nội dung giải trí liên tục.

Dopamine là một chất dẫn truyền thần kinh trong não, liên quan đến động lực, cảm giác hài lòng và hệ thống tưởng thưởng của cơ thể. Ảnh: Shutterstock.

Theo cuốn sách, thế giới hiện đại ngày càng có nhiều nguồn “dopamine nhanh”, trong khi những hoạt động mang lại phần thưởng chậm hơn thường đòi hỏi con người phải bỏ công sức và năng lực tự chủ nhiều hơn.

Cuốn sách Cho đời nhẹ lên cao cho rằng các ứng dụng và trò chơi điện tử có thể được thiết kế nhằm tạo ra mức kích thích cao ở trẻ. Trong khi đó, khả năng kiểm soát và lựa chọn những hoạt động phù hợp của trẻ, thiếu niên chưa phát triển như người trưởng thành.

Vấn đề không chỉ nằm ở chiếc điện thoại hay một trò chơi cụ thể, mà còn ở việc trẻ đang dành bao nhiêu thời gian cho những phần thưởng tức thời và còn bao nhiêu thời gian cho những hoạt động đòi hỏi tương tác thực tế.

Đọc sách, chơi ngoài trời, vận động, trò chuyện với cha mẹ, chơi cùng bạn bè hay theo đuổi một sở thích đều đòi hỏi trẻ phải chủ động tham gia. Đây cũng là những hoạt động tạo cơ hội để trẻ phát triển ngôn ngữ, khả năng giao tiếp và kỹ năng xã hội.