Mạch nguồn Kinh Bắc

Với Bắc Ninh, vùng đất hội tụ tinh hoa văn hóa Kinh Bắc, nơi dân ca quan họ, hệ thống di sản phong phú, các làng nghề truyền thống và nguồn lực con người sáng tạo đan xen, bồi đắp, lan tỏa trong đời sống cộng đồng, yêu cầu đặt ra không chỉ là gìn giữ, bảo tồn, mà là khai mở và chuyển hóa văn hóa thành sức mạnh phát triển, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị tinh thần và giá trị kinh tế. Trên cơ sở nhận diện tiềm năng, cơ hội và những thách thức, với sự đồng hành của các chuyên gia, nhà khoa học, nhà quản lý, doanh nghiệp, văn nghệ sĩ, trí thức và cộng đồng sáng tạo, Báo và Phát thanh, Truyền hình Bắc Ninh thực hiện chuyên đề “Công nghiệp văn hóa Bắc Ninh - Từ tầm nhìn đến hành động” nhằm gợi mở tư duy, hiến kế giải pháp, khơi dậy và phát huy sức mạnh văn hóa, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển bền vững và nâng tầm vị thế Bắc Ninh trong giai đoạn phát triển mới.

Bản sắc văn hóa tạo nên điểm nhận dạng riêng biệt của mỗi vùng đất. Trải qua hàng nghìn năm, các thế hệ người dân Kinh Bắc - Bắc Ninh bền bỉ bồi đắp, kết tinh những lớp trầm tích văn hóa tinh tế, để hôm nay giữa nhịp sống mới của đất nước, vùng đất ấy hiện diện lấp lánh và nổi bật với nét đặc trưng.

Chưng cất truyền thống

Dấu tích khảo cổ và lịch sử chứng minh, Kinh Bắc - Bắc Ninh thuộc địa bàn sinh tụ chủ yếu của người Việt cổ ở đồng bằng Bắc Bộ, là một bộ phận trọng yếu của quốc gia Văn Lang - Âu Lạc, nơi hình thành nền tảng văn hóa, văn minh Đại Việt. Những con sông lớn như sông Cầu, sông Thương, sông Đuống, sông Lục Nam cùng các dòng chảy cổ như sông Dâu, sông Tiêu Tương huyền thoại đã quy tụ cư dân, kiến tạo làng mạc, nuôi dưỡng tâm hồn, dệt trí tưởng tượng, hình thành lối sống, nếp nghĩ, tâm thức dân gian... Trên cả bình diện vật chất và tinh thần, phù sa của những dòng sông đã góp tạo cho Bắc Ninh một không gian văn hóa độc đáo với những làng gốm, làng tranh, làng quan họ, làng khoa bảng...

Đền Đô (phường Từ Sơn) thờ các vị vua triều Lý - Triều đại khai mở nền văn minh Đại Việt.

Được xem là ngã tư đường của nhiều nền văn hóa, Bắc Ninh còn là điểm dừng chân đầu tiên của Phật giáo, Nho giáo khi truyền vào nước ta. Miền đất cổ này là nơi có mộ phần Thủy tổ dân tộc Kinh Dương Vương, nơi phát tích vương triều Lý với 216 năm phát triển rực rỡ. Vậy nên nhắc tới Kinh Bắc là nhắc tới văn hóa, nhắc tới Bắc Ninh là nhắc đến miền đất trù phú, giàu bản sắc.

Người Kinh Bắc hiền hậu, quý trọng sự lịch lãm, giản dị mà tao nhã, tự tin và tự trọng. Chiều sâu văn hóa cùng ảnh hưởng sâu sắc của hệ tư tưởng Phật - Nho - Lão đã hình thành nên phẩm cách thủy chung son sắt, nặng nghĩa tình. Cốt cách ấy thấm lặn trong lối sống, nếp ăn ở và kết đọng thành phẩm chất quý.

Trải qua thăng trầm lịch sử, người dân Bắc Ninh miệt mài khai khẩn đất đai, mở mang nghề nghiệp, làm ra của cải vật chất, sáng tạo các loại hình nghệ thuật, vun đắp đời sống tinh thần. Đâu đâu cũng có đình, chùa, đền, miếu... với những nét kiến trúc độc đáo, giàu giá trị. Bắc Ninh có các di tích nổi tiếng như Luy Lâu - chùa Dâu, Phật Tích, Vĩnh Nghiêm, Bổ Đà, Bút Tháp; có Như Nguyệt, Bình Than, Xương Giang, núi rừng Yên Thế... Còn có quan họ, ca trù, hát then, chèo, tuồng, trống quân, múa rối nước, tranh Đông Hồ, có hội hè, đình đám với những thú chơi “phong lưu đồng ruộng” làm say đắm lòng người và tỏa sáng giá trị Chân - Thiện - Mỹ.

Người Kinh Bắc hiền hậu, quý trọng sự lịch lãm, giản dị mà tao nhã, tự tin và tự trọng. Chiều sâu văn hóa cùng ảnh hưởng sâu sắc của hệ tư tưởng Phật - Nho - Lão đã hình thành nên phẩm cách thủy chung son sắt, nặng nghĩa tình. Cốt cách ấy thấm lặn trong lối sống, nếp ăn ở và kết đọng thành phẩm chất quý: “Em đi khắp bốn phương trời/ Không đâu lịch sự bằng người ở đây”; “Trai Cầu Vồng Yên Thế/ Gái Nội Duệ Cầu Lim”...

Kinh Bắc - Bắc Ninh còn nổi tiếng là vùng địa linh nhân kiệt, thời nào cũng có những bậc hiền tài làm vẻ vang quê hương, đất nước. Tại Văn Miếu Quốc Tử Giám và Văn Miếu Bắc Ninh vẫn lưu danh tên tuổi các bậc đại khoa người Kinh Bắc, tiêu biểu như: Thân Nhân Trung, Huyền Quang, Lê Văn Thịnh, Nguyễn Đăng Đạo... Mỗi dòng tên khắc trên bia đá không chỉ để cho đời đời ngưỡng vọng mà còn truyền đến ngàn sau, ánh xạ tiếng thơm từ nhân tâm của những bậc túc nho uyên thâm, tài đức và tận hiến xây đắp quốc gia hưng thịnh; là bài học sâu sắc cho thế hệ hôm nay và mai sau tiếp bước chăm lo phát triển giáo dục đào tạo.

Nhân cấy tinh hoa

Khó có thể kiểm đếm trọn vẹn ý nghĩa, sức mạnh nội lực của vốn văn hóa truyền thống quý báu mà tiền nhân trao truyền cho quê hương Bắc Ninh. Chỉ biết ở bề rộng là kho báu di sản vật thể, phi vật thể đồ sộ. Ở chiều sâu là cốt cách, phẩm giá con người được kết tinh, hun đúc qua bao biến động thăng trầm lịch sử. Đáng quý là truyền thống ấy đang được phát huy tích cực trong hiện thực đời sống với những giá trị cốt lõi được tôn vinh và hướng đến. Đó là lòng yêu quê hương, đất nước, nghĩa đồng bào, tinh thần đoàn kết, tương thân tương ái, sự năng động, nhạy bén, linh hoạt, sáng tạo... Những phẩm chất ấy giúp con người Bắc Ninh không chỉ gìn giữ “căn cước” văn hóa mà còn chủ động bắt nhịp cùng sự chuyển động vươn mình của quốc gia, quốc tế.

Quan họ vùng Lim đón khách ngày hội. Ảnh: Nguyễn Thị Huệ.

Trong kỷ nguyên hội nhập, từ điểm tựa truyền thống, chúng ta cần kết hợp mở mang, khai phá sáng tạo, thiết lập những giá trị phù hợp thực tiễn để tự tin bước trên những nấc thang tiến bộ của nhân loại. Bắc Ninh - một tỉnh giàu di sản phải trở thành tỉnh mạnh về công nghiệp văn hóa. Một vùng đất có nền văn hiến lâu đời phải trở thành nơi hội tụ nhân tài, sáng tạo tri thức.

Bằng tình yêu, niềm tự hào và tinh thần trách nhiệm với quê hương, người dân Bắc Ninh hôm nay không chỉ chú tâm phát triển làm giàu cho riêng bản thân, gia đình mà còn đau đáu bảo tồn và phát huy di sản văn hóa quý báu của ông cha. Câu hát quê hương ngân vang tựa như “sợi thương sợi nhớ” tưới mát tâm hồn, thôi thúc thế hệ này nối tiếp thế hệ kia trao truyền, sáng tạo và lan tỏa nghĩa tình... Hàng chục làng quan họ gốc, hàng trăm làng quan họ thực hành là môi trường diễn xướng, giữ lửa và thăng hoa di sản trong thời đại mới.

“Con người sáng tạo ra tất cả, tất cả ở trong con người”. Hiểu sâu sắc chân lý đó, ngoài chăm lo phát triển kinh tế, thu hút đầu tư hình thành những khu công nghiệp hàng đầu, những trung tâm sản xuất công nghệ cao, tỉnh Bắc Ninh còn luôn quan tâm công tác giáo dục - đào tạo nguồn nhân lực, xây dựng thế hệ công dân toàn cầu vừa mang cốt cách văn hóa Kinh Bắc, vừa có nền tảng tri thức, bản lĩnh hội nhập. Rộng hơn là xây dựng cộng đồng chủ thể văn hóa với những cá nhân, tập thể biết tự hào về nguồn cội, có tư duy mở, biết dựa vào truyền thống để sáng tạo và đưa giá trị Kinh Bắc ra thế giới.

Thuận Thảo