Mầm xanh trên đất cằn

Minh hoạ: VŨ NHƯ PHONG

Ngày Kiên nói với mẹ sẽ ra thành phố tìm việc, bà đang ngồi nhặt mớ rau cải ngoài hiên. Nghe con nói, bà ngẩng lên, hỏi lại: “Xuống đấy rồi ăn ở đâu? Có quen ai không?” Kiên cười bảo, chưa quen ai thì đến rồi sẽ quen. Nói vậy thôi chứ, trong túi anh lúc ấy chẳng có bao nhiêu tiền, ngoài mấy bộ quần áo cũ và tấm bằng tốt nghiệp cấp ba.

Nhà Kiên ở một xã vùng ba của tỉnh miền núi phía Bắc. Đất đai cằn cỗi, đường sá đi lại khó khăn, người dân quanh năm trông vào mấy sào ruộng, nương ngô, nương sắn. Năm được mùa thì đủ ăn, năm mất mùa lại phải vay mượn. Anh là con cả, dưới là hai em, cha mẹ làm lụng quanh năm vẫn chẳng lúc nào hết lo.

Kiên còn nhớ những ngày bé, cứ đến bữa cơm là cả nhà lại ngồi quây quần bên chiếc mâm gỗ, món ăn thường chỉ có rau luộc, bát canh loãng, đôi khi thêm đĩa trứng rán chia đều cho cả nhà. Có hôm, mẹ xới cơm cho các con xong, phần mình chỉ còn một ít cháy dưới đáy nồi. Anh hỏi, mẹ bảo đã ăn trước rồi.

Hết cấp ba, bạn bè lần lượt đi học cao đẳng, đại học. Kiên cũng muốn đi, nhưng học phí và sinh hoạt là khoản quá lớn với gia đình. Cha ngồi tính đi tính lại rồi lắc đầu: “Hay con ở nhà làm với bố mẹ, sau này có điều kiện thì học tiếp”.

Kiên biết cha thương mình, nhưng anh cũng hiểu, nếu cứ đợi gia đình có điều kiện, có khi sẽ chẳng bao giờ đến ngày ấy, nên anh quyết định đi làm.

Trước ngày đi, mẹ dúi cho anh ít tiền, dặn phải chi tiêu dè sẻn. Cha không nói nhiều, chỉ bảo: “Đi đâu thì đi, làm gì thì làm, phải giữ lấy mình. Người ta có thể nghèo tiền, nhưng đừng nghèo cách sống”.

Thành phố trong hình dung của Kiên có nhiều việc làm, nhiều cơ hội. Đặt chân đến nơi, anh mới biết tìm một công việc ổn định không dễ. Anh hỏi việc ở cửa hàng, quán ăn, xưởng sản xuất... Chỗ yêu cầu kinh nghiệm, chỗ đã tuyển đủ người, chỗ hẹn hôm sau rồi chẳng gọi lại. Có ngày đi từ sáng đến tối, chân mỏi nhừ, trong túi chỉ còn đủ tiền mua ổ bánh mì, anh thuê chỗ ngủ trong căn phòng trọ chật hẹp, ở ghép với mấy công nhân. Đêm đầu tiên, nằm trên chiếc giường là những mảnh ván ghép cứng ngắc, nghe tiếng xe chạy đến khuya, anh nhớ nhà đến không ngủ được.

Một buổi chiều, ngang qua siêu thị mới mở, anh thấy tờ giấy tuyển nhân viên dán trước cửa, liền vào ứng tuyển. Người phụ trách hỏi anh đã từng bán hàng chưa. Anh thật thà: “Dạ, chưa ạ. Nhưng nếu được nhận, em sẽ học”. Người phụ trách: Công việc phải đứng nhiều, có hôm tăng ca, khách đông thì vất vả, chịu được không? Dạ, được ạ - Kiên trả lời.

Có lẽ, phần thấy anh thật thà, phần cửa hàng đang quá thiếu người, chị bảo hôm sau đến thử việc. Vậy là Kiên có công việc đầu tiên ở thành phố.

Nhận lương tháng đầu, anh ngồi tính toán rất lâu. Trừ tiền trọ, tiền ăn, đi lại và những khoản cần thiết, anh gửi về nhà một ít, phần còn lại cất riêng. Anh mua cuốn sổ nhỏ, ghi từng khoản chi tiêu. Hôm nào ăn thêm bát phở, hôm nào phải thay đôi dép, anh đều ghi lại. Đồng nghiệp trêu: “Cậu sống thế này thì đến bao giờ mới khá? Đi làm cả tháng, thỉnh thoảng cũng phải tự thưởng chứ!” Kiên cười: “Để khi nào có nhiều tiền hơn, tôi tự thưởng một thể”.

Anh không dám tiêu hoang, bởi trong tâm trí anh luôn thường trực suy nghĩ, muốn học tiếp trước hết phải có tiền, mà muốn có tiền thì phải chuyên tâm và không ngại việc. Có lần, quản lý giao anh kiểm kê một quầy hàng. Kiên phát hiện số lượng trên sổ không khớp với hàng thực tế. Anh kiểm tra từng thùng, tìm ra nguyên nhân là vài mặt hàng đã nhập nhưng chưa cập nhật đầy đủ. Người quản lý khen anh cẩn thận. Kiên vui, nhưng điều khiến anh vui hơn là hiểu thêm một việc. Nếu sau này có cửa hàng riêng, anh phải biết những điều này. Không thể chỉ nhập hàng về rồi bán, càng không thể thấy đông khách đã nghĩ mình có lãi. Từ công việc hằng ngày, anh học được những điều trước đây chưa bao giờ nghĩ mình cần quan tâm.

Sau một thời gian dành dụm, Kiên đăng ký học trung cấp kinh tế. Một buổi đi làm, một buổi đến lớp. Hôm nào tan ca muộn, anh ăn vội chiếc bánh mì rồi chạy đi học. Có hôm trời mưa, quần áo ướt hết, anh vẫn ngồi đến cuối buổi. Đến kỳ thi, anh vừa làm đủ ca, vừa ôn bài; có đêm học đến gần sáng, hôm sau vẫn phải dậy đúng giờ.

Hai năm sau, cầm tấm bằng trung cấp, Kiên nhớ ngày mình phải bỏ dở giấc mơ đại học vì không có tiền. Giờ đây, dù con đường còn dài, anh đã tự lo được việc học. Anh tiếp tục làm, rồi đăng ký học đại học vừa làm vừa học. Cuộc sống vẫn bận rộn, nhưng anh không thấy mình thiệt thòi. Anh biết mình không có điều kiện như những người được học liên tục từ đầu, nên phải cố gắng nhiều hơn.

Mười sáu năm sau kể từ ngày rời quê, Kiên đã có công việc ổn định, thu nhập khá, một gia đình nhỏ và khoản vốn tích lũy sau nhiều năm dè sẻn. Càng làm lâu, anh càng muốn thử sức với công việc của riêng mình. Ý định ấy hình thành qua những lần chứng kiến cửa hàng thay đổi cách tổ chức rồi hoạt động hiệu quả hơn, qua các chuyến khảo sát thị trường và những cuộc trao đổi với nhà cung cấp. Anh nhận ra thị trường bán lẻ còn nhiều cơ hội ở tỉnh miền núi, biên giới quê mình, nơi nhu cầu mua sắm tăng nhưng hệ thống phân phối chưa đồng đều. Qua thời gian chuẩn bị kỹ lưỡng, anh bắt tay thực hiện ước mơ bấy lâu của mình. Anh không nghĩ mình sẽ thành công ngay, nhưng tin những kinh nghiệm đã tích lũy có thể giúp bắt đầu.

Cuối cùng, anh chọn một mặt bằng vừa phải ở khu đông dân cư. Cửa hàng đầu tiên không lớn, hàng hóa chưa nhiều. Những ngày đầu, chính anh kiểm tra từng thùng, sắp xếp từng kệ, hướng dẫn nhân viên ghi chép và phục vụ khách. Ngày khai trương, anh dậy từ sớm, bận đến gần trưa mới nhớ mình chưa ăn sáng. Kiên kiểm tra từng khâu. Hàng bán chậm thì giảm lượng nhập; sản phẩm khách thường hỏi phải chủ động bổ sung. Anh thương lượng với nhà cung cấp để có lịch giao hợp lý, tránh nhập quá nhiều khiến vốn nằm im trong kho. Anh hỏi khách chưa hài lòng điều gì. Có người góp ý hàng hóa khó tìm, người muốn cửa hàng mở sớm hơn, người nói vài mặt hàng đắt hơn nơi khác... Kiên ghi lại, việc nào sửa được thì sửa.

Những ngày đầu, khó khăn này chưa qua, khó khăn khác lại đến. Nhà cung cấp giao chậm, một số mặt hàng thiết yếu thiếu đúng dịp nhu cầu tăng. Khách quen không mua được thứ mình cần, có người chuyển sang cửa hàng khác. Doanh thu giảm trong khi tiền thuê, lương nhân viên và các khoản chi vẫn phải trả. Đến tháng thứ ba, vốn dự phòng gần cạn, người phụ trách kế toán đặt bảng thu chi trước mặt anh: “Nếu tình hình không cải thiện, tháng sau mình sẽ rất khó xoay tiền”. Kiên nhìn những con số, lòng nặng trĩu. Anh từng trải qua những ngày không có tiền ăn ở khi mới bước chân đến thành phố, nhưng cảm giác lúc này khác hẳn. Khi ấy, anh chỉ lo cho mình. Bây giờ, phía sau anh là gia đình, những người làm việc cho mình và khoản tiền tích cóp suốt nhiều năm. Trong suy nghĩ, có lúc anh đã tính đến chuyện đóng cửa hàng.

Đêm đó, Kiên đi bộ một mình trên con đường gần nhà. Anh chưa muốn về, sợ vợ hỏi chuyện. Anh tự trách đã quá tin vào kinh nghiệm cũ, nghĩ làm thuê giỏi thì làm chủ cũng giỏi. Anh nhớ lời cha dặn phải giữ lấy cách sống của mình. Nhưng nếu cố giữ cửa hàng bằng mọi giá, vay thêm tiền mà chẳng biết bao giờ trả, đó là bản lĩnh hay không dám thừa nhận mình tính sai?

Sáng hôm sau, Kiên gọi nhân viên họp, nói rõ cửa hàng đang khó khăn và đề nghị mọi người cùng tìm cách giảm chi phí, phục vụ khách tốt hơn. Một nhân viên đề xuất nhận đơn qua điện thoại; người khác gợi ý giao hàng theo tuyến cố định. Một chị bán hàng lâu năm nhận ra vài sản phẩm địa phương chất lượng tốt, giá hợp lý nhưng chưa được giới thiệu đúng cách. Kiên lắng nghe rồi cùng mọi người thực hiện. Anh điều chỉnh lượng hàng nhập, kiểm soát chi phí, gặp nhà cung cấp để thống nhất lịch giao hàng. Không chạy theo giảm giá lớn, anh tập trung vào hàng thiết yếu, giá hợp lý và chất lượng bảo đảm. Cửa hàng chưa khá lên ngay, nhưng dần dần khách cũ quay lại. Họ biết nơi đây có hàng đúng lúc, nhân viên dễ chịu, có vấn đề thì chủ sẵn sàng giải quyết.

Cuối tháng tiếp theo, Kiên xem bảng tổng hợp. Cửa hàng vẫn chưa có lợi nhuận đáng kể, nhưng dòng tiền đã ổn định hơn. Anh thở phào. Đó không phải chiến thắng lớn lao, chỉ là anh đã tìm được cách để tiếp tục.

Cửa hàng đầu tiên dần đứng vững. Khi hoạt động ổn định, anh mới tính mở thêm địa điểm. Mỗi lần mở một cửa hàng mới, anh đều khảo sát kỹ, cân đối vốn và chuẩn bị nhân sự. Có kế hoạch không thành công như mong muốn, có điểm bán phải đổi cách hoạt động, có mặt hàng không hợp thị trường, thay vì cố làm bằng được, anh học cách nhìn nhận vấn đề, sửa sai và rút kinh nghiệm. Từng bước một, doanh nghiệp của anh lớn lên.

Từ một cửa hàng nhỏ, Kiên xây dựng được hệ thống bán lẻ có mặt ở nhiều khu vực trong tỉnh. Hàng hóa phong phú hơn, quản lý bài bản hơn, đội ngũ nhân viên đông hơn. Doanh nghiệp dần tạo được chỗ đứng, trở thành một trong những doanh nghiệp bán lẻ hàng đầu của tỉnh biên giới. Anh biết thành quả không đến từ một quyết định táo bạo, mà từ hàng nghìn việc nhỏ được làm đều đặn suốt nhiều năm.

Anh đăng ký học tiếp, rồi nghiên cứu ở bậc cao hơn. Việc học không nhẹ nhàng, anh phải sắp xếp công việc, đọc tài liệu, làm nghiên cứu và hoàn thành yêu cầu học thuật. Có tối, giải quyết xong việc ở doanh nghiệp, anh mới ngồi vào bàn. Hầu hết các chuyến công tác, anh đều tranh thủ đọc trên đường. Vợ nhiều lần nhắc phải giữ gìn sức khỏe, anh cười, bảo mình đã quen vừa làm vừa học từ hồi còn trẻ. Nhưng lần này, học không chỉ để có thêm cơ hội nghề nghiệp, anh muốn hiểu sâu lĩnh vực mình đang làm, nhìn những vấn đề trước mắt trong bức tranh rộng hơn, và biết đâu điều mình nghiên cứu có thể giúp ích cho những người cùng ngành.

Sau nhiều năm bền bỉ, Kiên hoàn thành chương trình nghiên cứu và nhận bằng tiến sĩ. Ngày nhận bằng, anh không tổ chức tiệc lớn. Anh gọi điện về quê báo tin cho cha mẹ. Đầu dây bên kia, mẹ vui đến mức hỏi đi hỏi lại: “Thế là con học xong thật rồi à?” Vâng, con xong rồi mẹ ạ” – Kiên nói. Mẹ cười: “Ngày trước mẹ chỉ mong con được học hành đến nơi đến chốn. Bây giờ, mẹ chẳng biết nói gì hơn”.

Một ngày cuối thu, anh trở về nhà. Trò chuyện cùng cha mẹ, anh kể về công việc, doanh nghiệp và những dự định sắp tới. Anh muốn tiếp tục phát triển hệ thống bán lẻ, đồng thời tìm cách đưa một số sản phẩm OCOP địa phương vào cửa hàng nếu đáp ứng yêu cầu về chất lượng, nguồn cung và giá cả. Anh biết việc ấy không đơn giản. Muốn sản phẩm của người dân bán được lâu dài, phải có quy trình sản xuất ổn định, bao bì phù hợp, nguồn gốc rõ ràng và thị trường tiêu thụ thực sự. Anh không muốn chỉ nói những điều hay để mọi người vui lòng. Làm được việc gì, anh mới nói việc ấy.

Cha nghe xong, chậm rãi bảo: “Con làm được đến đâu thì làm, giúp được người ta có thêm việc, thêm thu nhập thì tốt, nhưng phải làm sao cho cả hai bên cùng sống được”.

Kiên gật đầu. Đó cũng là điều anh luôn nghĩ đến trong công việc.

Kiên nhìn xuống những mảnh nương dưới chân đồi. Đất vẫn còn sỏi đá, người dân vẫn phải chăm chỉ mới có một vụ mùa. Quê hương còn nhiều việc phải làm, còn những người trẻ đang loay hoay tìm hướng đi. Anh không thể giúp tất cả, nhưng có thể làm tốt công việc của mình, tạo thêm việc làm và mở ra cơ hội kinh doanh phù hợp với khả năng của doanh nghiệp. Nghĩ đến đó, lòng anh nhẹ nhõm. Anh rời xa quê để tìm cuộc sống khác. Cuối cùng, điều anh mong muốn không chỉ là có chỗ đứng ngoài xã hội, mà còn là làm được nhiều việc có ích cho mảnh đất quê nhà.

Trời nhá nhem tối. Từ dưới chân đồi, tiếng mẹ gọi vọng lên: “Kiên ơi, về ăn cơm con!” Anh quay lại, bước xuống con đường quen thuộc. Với anh, trái ngọt không chỉ là doanh nghiệp đứng vững hay tấm bằng tiến sĩ sau bao năm đèn sách, mà còn là bữa cơm gia đình không còn nỗi lo thiếu gạo, những người lao động có công việc ổn định, có thu nhập đảm bảo cuộc sống gia đình.

Anh bước vào nhà, ngồi xuống bên mâm cơm mẹ đã dọn. Ngoài sân, gió từ triền núi thổi về, mang theo mùi đất ẩm sau cơn mưa. Bữa cơm vẫn giản dị như ngày nào, chỉ có điều, lần này anh trở về với một hành trình đủ dài để hiểu theo cách riêng: đất nghèo không làm nên trái ngọt thay con người, nhưng nếu con người không chịu đầu hàng, biết học hỏi, biết lao động và giữ được lòng tử tế trên đường đời, thì ngay cả mảnh đất khắc nghiệt nhất cũng có thể trở thành nơi bắt đầu của những mùa quả ngọt.