Mạng Xã hội – Khi môi trường thay đổi, não cũng sẽ thay đổi theo

Trẻ có thể ngồi hàng giờ trước màn hình, chuyển liên tục giữa các video, ứng dụng mà gần như không thấy mệt. Mạng xã hội ảnh hưởng đến não trẻ em như thế nào? Những nghiên cứu gần đây giúp giải thích phần nào vấn đề hành vi này.

Các nghiên cứu sử dụng kỹ thuật chụp cộng hưởng từ chức năng (functional magnetic resonance imaging - fMRI để ghi nhận hoạt động của não) và các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy việc sử dụng mạng xã hội nhiều có liên quan đến những thay đổi thật sự trong cách não bộ phát triển.

Không phải do não bị “rối loạn”, mà là não đang thay đổi để thích nghi với môi trường kích thích nhanh, phần thưởng tức thì và lặp lại liên tục của mạng xã hội.

Não bộ vị thành niên: khi hệ thống kiểm soát chưa theo kịp cảm xúc

Ở tuổi vị thành niên, não bộ chưa phát triển đồng đều. Hệ thống cảm xúc và phần thưởng phát triển sớm, trong khi hệ thống kiểm soát hành vi (vỏ não trước trán - Prefrontal cortex) phát triển chậm hơn. Điều này khiến trẻ dễ bị thu hút bởi cảm giác “được thưởng” nhưng lại khó dừng lại đúng lúc.

Mạng xã hội tận dụng chính đặc điểm này để “gây nghiện”. Mỗi lượt thích, mỗi bình luận, mỗi video ngắn đều đóng vai trò như một phần thưởng nhỏ, đến nhanh và lặp lại. Khi tiếp xúc đủ nhiều, não bộ dần “học” rằng đây là nguồn phần thưởng dễ đạt được nhất, và từ đó ưu tiên quay lại với nó.

Sự thay đổi trong các phản ứng của não

Các nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy khi trẻ sử dụng mạng xã hội thường xuyên, não bắt đầu thay đổi cách phản ứng. Dữ liệu fMRI ghi nhận rằng những trẻ kiểm tra mạng xã hội nhiều lần trong ngày có xu hướng tăng dần độ nhạy với phần thưởng xã hội như được chú ý hay được phản hồi(1). Điều này tạo ra một vòng lặp: càng dùng thì càng nhạy và càng nhạy thì càng khó dừng.

Song song đó, kết quả từ nghiên cứu phát triển não bộ vị thành niên (Adolescent Brain Cognitive Development Study - ABCD Study) cho thấy thời gian nhìn màn hình nhiều có liên quan đến khả năng tập trung kém hơn và khó kiểm soát hành vi hơn ở một số trẻ(2). Đây chính là những biểu hiện mà phụ huynh thường thấy trong thực tế: trẻ dễ mất tập trung, nhanh chán, và khó quay lại các hoạt động cần sự nỗ lực như học tập.

Sự thay đổi trong cấu trúc giải phẫu của não

Không chỉ thay đổi về cách hoạt động, một số nghiên cứu còn ghi nhận sự khác biệt về cấu trúc não. Trẻ sử dụng màn hình nhiều có thể có thay đổi ở chất trắng (white matter - các “đường dẫn” kết nối các vùng não), cũng như ở các vùng vỏ não liên quan đến kiểm soát hành vi và cảm xúc(2),(3). Điều này cho thấy não đang điều chỉnh theo kiểu sử dụng lặp lại hàng ngày.

Ở mức độ rộng hơn, một nghiên cứu tổng quan cho thấy việc sử dụng internet quá mức có thể làm thay đổi cách các mạng trong não phối hợp với nhau, đặc biệt là mạng mặc định (Default Mode Network - DMN, liên quan đến suy nghĩ nội tâm) và mạng điều hành trung tâm (Central Executive Network - CEN, liên quan đến tập trung và kiểm soát hành vi). Khi sự phối hợp này kém linh hoạt, trẻ sẽ khó chuyển từ trạng thái “lướt tự do” sang trạng thái tập trung khi cần(4).

Những thay đổi này phản ánh một nguyên lý quan trọng của não bộ: tính dẻo thần kinh (neuroplasticity - khả năng thay đổi để thích nghi với trải nghiệm). Não không “bị hỏng”, mà đang tối ưu hóa theo môi trường mà nó tiếp xúc nhiều nhất.

Nếu môi trường gây ra thay đổi, thì môi trường cũng là giải pháp

Vì não thay đổi theo trải nghiệm, nên việc điều chỉnh môi trường sống có thể giúp não “học lại” theo hướng lành mạnh hơn. Điều này không có nghĩa là phải loại bỏ hoàn toàn công nghệ, mà là đưa việc sử dụng trở về mức hợp lý và cân bằng.

Về thời gian, nhiều khuyến nghị quốc tế gợi ý rằng trẻ dưới 12 tuổi nên giới hạn thời gian nhìn màn hình giải trí dưới khoảng 2 giờ mỗi ngày. Với trẻ lớn hơn và thanh thiếu niên, con số này có thể linh hoạt hơn, nhưng vẫn cần có nguyên tắc rõ ràng: không để việc sử dụng kéo dài liên tục nhiều giờ, và cần có khoảng nghỉ xen kẽ. Một nguyên tắc thực tế là sau mỗi 30-45 phút sử dụng nên có một khoảng nghỉ ngắn, và tổng thời gian sử dụng ngoài học tập nên được kiểm soát.

Bên cạnh thời gian, chất lượng hoạt động ngoài màn hình quan trọng không kém. Trẻ cần có những trải nghiệm “đối lập” với môi trường mạng xã hội: vận động thể chất, chơi tự do, giao tiếp trực tiếp với bạn bè, và những hoạt động cần kiên nhẫn như đọc sách hoặc học kỹ năng. Đây chính là những yếu tố giúp não phát triển khả năng tập trung dài và kiểm soát hành vi.

Một điểm rất quan trọng là thời điểm sử dụng. Việc tiếp xúc với màn hình ngay trước giờ ngủ hoặc ngay trước khi học thường làm giảm chất lượng giấc ngủ và khả năng tập trung. Vì vậy, nên tạo thói quen “khoảng không màn hình” ít nhất 60-90 phút trước khi đi ngủ, và hạn chế sử dụng các nội dung kích thích nhanh trước giờ học.

Khi những thay đổi này được duy trì đều đặn, não bộ sẽ dần điều chỉnh lại. Trẻ có thể cải thiện khả năng tập trung, giảm bớt cảm giác “cần phải lướt”, và quay lại với những hoạt động đòi hỏi nỗ lực hơn.

Kết luận

Các bằng chứng hiện nay cho thấy một xu hướng rõ ràng: việc sử dụng mạng xã hội nhiều có liên quan đến những thay đổi trong não bộ, và những thay đổi này có thể ảnh hưởng đến chú ý, cảm xúc và hành vi của trẻ. Tuy nhiên, đây không phải là một quá trình không thể đảo ngược.

Điều quan trọng không phải là loại bỏ hoàn toàn công nghệ, mà là giúp trẻ phát triển trong một môi trường đủ cân bằng. Khi môi trường thay đổi, não cũng sẽ thay đổi theo. Và khi đó, màn hình chỉ còn là một phần trong cuộc sống, không phải là trung tâm chi phối mọi thứ.

(1) Telzer, E. H., et al. (2023). Association of Habitual Checking Behaviors on Social Media With Functional Brain Development. JAMA Pediatrics, 177(3), 260-267.

(2) Paulich, K. N., et al. (2019). Screen media activity and brain structure in youth: Evidence for diverse structural correlation networks from the ABCD study. NeuroImage, 196, 189–201.

(3) Hutton, J. S., et al. (2020). Associations Between Screen-Based Media Use and Brain White Matter Integrity in Preschool-Aged Children. JAMA Pediatrics, 174(1), e193869.

(4) Kuss, D. J., & Griffiths, M. D. (2017). Social networking sites and addiction: Ten lessons learned. International Journal of Environmental Research and Public Health, 14(6), 311.