Mở lối lựa chọn sau phổ thông - Kỳ 2: Một ngày hội, nhiều tín hiệu mới

Định hướng từ sớm

Học sinh Trường trung học cơ sở Chương Dương tham gia Ngày hội giáo dục nghề nghiệp Thủ đô.

45 học sinh Trường trung học cơ sở Chương Dương có mặt tại Ngày hội gắn kết giáo dục nghề nghiệp với thị trường lao động Thủ đô năm 2026 trong một tâm thế khá rõ ràng. Các em đi theo đoàn, theo sự phân công của nhà trường, nhưng khác với một chuyến tham quan mang tính khám phá, phần lớn học sinh đã mang theo những định hướng ban đầu cho con đường sau trung học cơ sở.

Với các em, ngày hội không phải là điểm bắt đầu của lựa chọn.

Cô Nguyễn Thị Vân Hồng, Hiệu trưởng Trường trung học cơ sở Chương Dương, cho biết nhà trường đã triển khai công tác tư vấn, định hướng cho học sinh từ khá sớm, thông qua các buổi trao đổi trực tiếp với giáo viên và hoạt động hướng nghiệp được tổ chức từ cuối tháng 3. “Các em không đến với tâm thế “đi xem cho biết”, mà đã có định hướng ban đầu; ngày hội là bước tiếp theo để kiểm chứng, củng cố và làm rõ hơn lựa chọn của mình”, cô nói.

Trường trung học cơ sở Chương Dương tổ chức chương trình tư vấn và hướng dẫn tuyển sinh sau trung học cơ sở.

Trước đó, toàn bộ phụ huynh và học sinh khối 9 của trường đã tham gia một chương trình tư vấn tuyển sinh lớp 10 với sự góp mặt của đại diện các trường trung học phổ thông và cơ sở giáo dục nghề nghiệp. Không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy chế hay mốc thời gian, học sinh được phân tích theo năng lực, được gợi mở các hướng đi phù hợp và được tư vấn cụ thể đến từng trường hợp.

Lựa chọn, vì thế, không hình thành trong một thời điểm, mà là kết quả của cả một quá trình có sự tham gia của nhà trường, giáo viên và gia đình. Trong bối cảnh đó, ngày hội không còn mang ý nghĩa khởi đầu, mà trở thành một mắt xích trong chuỗi định hướng đang dần định hình.

Kết nối và khoảng trống

Lãnh đạo Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội tham quan các gian hàng tại Ngày hội năm 2026.

Không gian ngày hội thu hút hàng nghìn học sinh, tạo nên một bức tranh sôi động, nhưng điều đáng chú ý không chỉ nằm ở quy mô, mà ở cách các yếu tố của quá trình lựa chọn lần đầu tiên được đặt cạnh nhau.

Tại đây, học sinh không chỉ nghe giới thiệu về ngành nghề, mà được tiếp cận đồng thời nhiều lớp thông tin: chương trình đào tạo, xu hướng việc làm, nhu cầu nhân lực của doanh nghiệp, thậm chí cả những yêu cầu cụ thể về kỹ năng và vị trí tuyển dụng. Ở một số gian hàng, các em có thể quan sát thiết bị, thử thao tác nghề và trò chuyện trực tiếp với những người đang làm trong lĩnh vực đó.

Những yếu tố vốn rời rạc - học gì, học ở đâu, học xong làm gì, cơ hội việc làm ra sao - lần đầu tiên được đặt trong cùng một không gian. Đây không chỉ là sự gia tăng về thông tin, mà là một thay đổi trong cách tổ chức lựa chọn.

Người học không còn chỉ là đối tượng được định hướng hay được “phân” vào một lộ trình có sẵn, mà đang dần trở thành chủ thể của quyết định.

Theo ông Bùi Kim Dương, Hiệu trưởng Trường cao đẳng Nghề Hàn Quốc thành phố Hà Nội, một ngày hội như vậy trước hết giúp học sinh và phụ huynh nhận diện được các lựa chọn cụ thể. “Chúng tôi phải sử dụng nhiều hình thức để tuyển sinh, còn ngày hội hôm nay chủ yếu để các em biết rằng có những đơn vị đào tạo, những ngành nghề như thế này; nếu kỳ vọng thay đổi toàn bộ nhận thức chỉ trong một ngày thì không thể”, ông cho biết.

Ở góc độ đó, ngày hội không chỉ là một sự kiện thông tin, mà là một thử nghiệm trong việc tổ chức lại quá trình lựa chọn theo hướng mở, đa chiều và gắn với thực tiễn hơn. Khi học sinh được đặt trước những thông tin cụ thể và có thể đối thoại trực tiếp với nhà trường và doanh nghiệp, bản chất của việc định hướng sau phổ thông cũng bắt đầu thay đổi.

Tuy nhiên, một ngày hội, dù được thiết kế bài bản, cũng khó có thể tự nó làm thay đổi ngay trật tự lựa chọn đã tồn tại lâu nay, bởi những yếu tố chi phối quyết định của học sinh vẫn không nằm trọn trong không gian ấy.

Nếu nhìn kỹ hơn, có thể thấy việc “kiểm chứng” vẫn còn hạn chế. Trong 71 gian hàng, không nhiều nơi có thể cho học sinh trải nghiệm thực hành. Phần lớn thông tin vẫn dừng ở giới thiệu, hình ảnh, tài liệu, nên học sinh chủ yếu chỉ nghe và ghi nhận, chưa có điều kiện hiểu sâu.

Ở chiều ngược lại, các cơ sở đào tạo cũng không đặt mục tiêu tuyển sinh trực tiếp tại ngày hội. Hoạt động tư vấn chủ yếu mang tính giới thiệu và quảng bá, trong khi những dữ kiện quan trọng để học sinh đối chiếu như: tỷ lệ có việc làm, mức thu nhập hay cam kết với doanh nghiệp, chưa được thể hiện một cách rõ ràng ngay tại chỗ.

Hoàng Ngọc Hà My, học sinh lớp 9A4 Trường trung học cơ sở Nguyễn Công Trứ, cho biết, em đã có cơ hội tìm hiểu nhiều ngành nghề và nhận thấy một số lĩnh vực trở nên gần gũi hơn so với trước đây. Tuy nhiên, khi được hỏi về lựa chọn cụ thể, em vẫn chưa thể đưa ra quyết định. “Em chưa xác định rõ mình phù hợp nghề nào lâu dài, trong khi bố mẹ cũng đang định hướng cho em vào một trường dân lập hoặc cao đẳng nên việc lựa chọn vẫn rất khó”, em chia sẻ.

Em Trần Thanh Trúc, học sinh lớp 9A1 Trường trung học cơ sở Mai Động tại ngày hội.

Trần Thanh Trúc, học sinh lớp 9A1 Trường trung học cơ sở Mai Động, lại tiếp cận theo một cách khác khi coi học nghề là phương án dự phòng nếu không trúng tuyển vào trung học phổ thông. Em nhìn thấy những ưu điểm của con đường này, nhưng vẫn băn khoăn về chi phí và khả năng theo đuổi. “Em thích học nghề vì có thể đi làm sớm, nhưng chi phí học nghề, nhất là các ngành làm đẹp, khá cao nên gia đình khó đáp ứng, vì vậy bố mẹ vẫn muốn em chọn trường dân lập”, em nói.

Hai cách tiếp cận khác nhau, nhưng cùng cho thấy một thực tế: thông tin không thiếu, nhưng thông tin chưa đủ để trở thành niềm tin.

Một khoảng trống khác cũng lặp lại qua nhiều năm là sự vắng mặt của phụ huynh. “Gần như không thấy phụ huynh tham gia, trong khi chính họ mới là người quyết định”, ông Bùi Kim Dương nhận định. Theo ông, rào cản lớn nhất không nằm ở cơ hội việc làm, bởi doanh nghiệp đang thiếu lao động tay nghề cao, mà nằm ở tâm lý e ngại của phụ huynh về môi trường làm việc và tính ổn định của nghề.

Chính vì vậy, nhiều cơ sở đào tạo mong muốn có những cách tiếp cận trực tiếp hơn, như mời phụ huynh đến tham quan doanh nghiệp, để họ tận mắt chứng kiến môi trường làm việc và cơ hội nghề nghiệp của con em mình. Khi người quyết định được tham gia vào quá trình “kiểm chứng”, lựa chọn mới có thể thay đổi.

Ở góc độ tổ chức, một số ý kiến cũng đề xuất điều chỉnh cách thức triển khai. Theo ông Hoàng Đức Huế, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cộng đồng Hà Tây, việc tổ chức ngày hội sớm hơn, phân theo khu vực hoặc đưa hoạt động về chính cơ sở đào tạo - nơi có đầy đủ điều kiện thực hành - sẽ giúp học sinh có trải nghiệm thực tế rõ ràng hơn, từ đó đưa ra quyết định có căn cứ hơn.

Những gợi mở đó cho thấy một điều: Vấn đề không phải là có thêm bao nhiêu ngày hội, mà là mỗi ngày hội có giúp quá trình “kiểm chứng” trở nên đủ sâu hay không.

Muốn học sinh tin vào một con đường, trước hết phải làm cho con đường ấy hiện ra đủ rõ, không chỉ bằng lời giới thiệu, mà bằng trải nghiệm thực, bằng đầu ra có thể đối chiếu và bằng sự đồng hành của cả gia đình.

Một ngày hội như ở Đông Anh không thể thay thế cả quá trình định hướng đã diễn ra trước đó, nhưng nếu được tổ chức theo cách giúp người học và phụ huynh nhìn thấy rõ hơn con đường phía trước, nó có thể trở thành một mắt xích quan trọng trong hành trình xây dựng niềm tin. Bởi nhiều con đường đã mở ra, nhưng niềm tin sẽ không tự nhiên hình thành chỉ vì có thêm lựa chọn. Nó chỉ xuất hiện khi người học có thể trải nghiệm, có thể đối chiếu và có thể nhìn thấy điểm đến của con đường mình lựa chọn.

Đó cũng là điều mà giáo dục nghề nghiệp đang cần nhất lúc này: Không chỉ thêm cơ hội, mà làm cho cơ hội trở thành một lựa chọn đáng tin cậy.