Mở lối tương lai từ bệ phóng hạ tầng: Hút nguồn lực đầu tư giao thông

Huy động số vốn khổng lồ để đầu tư hạ tầng giao thông đã khó, việc có cơ chế đủ mạnh để mở đúng dòng vốn, thu hút nhà đầu tư chất lượng và tổ chức thực hiện hiệu quả là yêu cầu cấp bách.

Tầm nhìn chiến lược

"Từ những con đường chật hẹp, gập ghềnh của những thập niên trước, đất nước ta đang chứng kiến những tuyến cao tốc hiện đại trải dài từ địa đầu Cao Bằng đến tận mũi Cà Mau", PGS. TS Trần Chủng, Chủ tịch Hiệp hội các Nhà đầu tư công trình giao thông đường bộ Việt Nam (Varsi) bày tỏ trước sự lột xác về diện mạo giao thông đất nước những năm qua.

Bộ trưởng Bộ Xây dựng Trần Hồng Minh kiểm tra công tác tổ chức thi công các hạng mục bổ sung thuộc dự án cao tốc Mỹ Thuận - Cần Thơ, giai đoạn 1, ngày 9/3/2026.

Theo ông, thay đổi đó có thể coi là một cuộc chuyển đổi chưa từng có trong lịch sử phát triển hạ tầng quốc gia.

Chủ tịch Varsi nhìn nhận, kỳ tích đạt được trong đầu tư hạ tầng giao thông cho thấy một sợi chỉ đỏ xuyên suốt: Đường lối đúng đắn, nhất quán và tầm nhìn chiến lược của Đảng.

Xuyên suốt từ Đại hội XI, XII, XIII đến XIV của Đảng, kết cấu hạ tầng luôn được xác định là một trong ba đột phá chiến lược. Mỗi nhiệm kỳ, nội dung đột phá về hạ tầng được nâng lên một tầm cao mới, phù hợp hơn với yêu cầu thực tiễn.

Cụ thể hóa các mục tiêu lớn, Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và huy động nguồn lực xã hội được ban hành, không chỉ khẳng định vai trò "động lực quan trọng" của kinh tế tư nhân mà còn đề ra những cơ chế cụ thể, thực chất để kích hoạt nguồn lực này cho phát triển hạ tầng.

Riêng lĩnh vực hạ tầng giao thông, Nghị quyết 68 mở rộng cánh cửa cho doanh nghiệp tư nhân tham gia vào các dự án quan trọng quốc gia như đường bộ cao tốc, đường sắt tốc độ cao, đường sắt đô thị, hạ tầng năng lượng và giao thông xanh.

Các mô hình hợp tác công tư (PPP) được đa dạng hóa và nâng cao hiệu quả theo nhiều hình thức linh hoạt: Đầu tư công - quản lý tư, đầu tư tư - sử dụng công. Nhà nước chủ động đặt hàng, tạo cơ chế ưu đãi thực chất để khuyến khích tư nhân đồng hành vào các dự án hạ tầng trọng điểm.

Nguồn lực khơi thông, hạ tầng bứt tốc

Nguồn lực khơi thông, đà bứt tốc phát triển hạ tầng được tiếp thêm sức mạnh với Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Nhắc lại con số hơn 3.800km đường cao tốc vào cuối năm 2025, vượt mục tiêu 3.000km đề ra, PGS. TS Trần Chủng nhấn mạnh: sự trưởng thành vượt bậc về năng lực thi công của các nhà thầu nội địa là những yếu tố quan trọng làm nên kỳ tích ấy.

Đó cũng chính là biểu hiện thực tiễn sinh động của tư duy ứng dụng khoa học công nghệ mà Nghị quyết 57 nâng tầm chiến lược quốc gia cho giai đoạn phát triển tiếp mới.

Nghị quyết 57 còn định hướng cho một tầm nhìn dài hạn hơn về hệ thống giao thông thông minh, tích hợp công nghệ số vào toàn bộ vòng đời công trình: Từ thiết kế, thi công đến quản lý vận hành. Hệ thống thu phí không dừng, camera AI giám sát giao thông, quản lý tuyến đường theo thời gian thực, ứng dụng BIM trong thiết kế và giám sát chất lượng…

"Đây không chỉ là câu chuyện công nghệ mà là chuyển đổi căn bản về tư duy quản lý hạ tầng: Từ quản lý thủ công, bị động sang quản lý chủ động dựa trên dữ liệu, dự báo và tự động hóa", Chủ tịch Varsi nói.

Bốn kênh huy động vốn

Khẳng định hạ tầng giao thông Việt Nam đã có một bước tiến dài, song theo chuyên gia kinh tế, PGS. TS Ngô Trí Long, khoảng cách đến nhu cầu phát triển vẫn còn rất xa, đòi hỏi nguồn lực rất lớn. Riêng hệ thống đường bộ cao tốc đến năm 2050 đã cần hơn 3,2 triệu tỷ đồng.

Để huy động số vốn khổng lồ này, ông cho rằng có 4 kênh khả thi. Đầu tiên, vốn đầu tư công phải được coi là vốn mồi, tập trung cho giải phóng mặt bằng, tái định cư, hạ tầng kết nối và các dự án chiến lược, khó thu hồi vốn trực tiếp.

Tiếp đó là vốn PPP. Đây phải là trụ cột trong huy động vốn ngoài ngân sách.

Thứ ba là nguồn lực đất đai và giá trị tăng thêm từ hạ tầng. Hạ tầng giao thông không chỉ tạo thuận lợi đi lại. Nó còn mở ra không gian phát triển đô thị, công nghiệp, thương mại, dịch vụ và logistics. Khi hạ tầng làm tăng giá trị đất, phải có cơ chế thu hồi hợp lý một phần giá trị đó để quay lại nuôi hạ tầng.

Thứ tư là thị trường vốn dài hạn, gồm trái phiếu công trình, quỹ đầu tư hạ tầng, vốn bảo hiểm, quỹ hưu trí và các định chế tài chính phát triển.

Theo ông Long, hạ tầng là lĩnh vực cần vốn lớn, thời gian thu hồi dài. Muốn làm những dự án quy mô lớn, bắt buộc phải có nguồn vốn dài hạn tương thích. Việc kế hoạch đầu tư công năm 2026 đã vượt 1 triệu tỷ đồng cho thấy áp lực vốn cho phát triển kết cấu hạ tầng hiện ở quy mô chưa từng có.

Chính sách đi trước…

"Bài toán hiện nay không phải có tiền hay không, mà là mở đúng kênh, chia đúng vai giữa nhà nước và thị trường để các nguồn lực bổ trợ cho nhau", ông Long nêu quan điểm và đề xuất 5 giải pháp.

Trước hết, phải tiếp tục hoàn thiện và ổn định khung pháp lý liên quan đến PPP, đầu tư công, đấu thầu, đất đai và xây dựng.

Thứ hai, cơ chế chia sẻ rủi ro cần thực chất hóa. Nếu toàn bộ rủi ro dồn sang doanh nghiệp, rất khó hút được nhà đầu tư có năng lực thật.

Thứ ba, các dự án chiến lược cần có cơ chế đặc thù. Những công trình có tác động lớn về kết nối vùng, giảm chi phí logistics, phát triển đô thị, cần có cách làm đặc biệt. Nghị quyết 188/2025/QH15 về cơ chế, chính sách đặc thù phát triển đường sắt đô thị tại Hà Nội và TP.HCM là một tín hiệu tích cực theo đúng hướng này.

Thứ tư, việc cho phép tích hợp dự án giao thông với phát triển đô thị, logistics, dịch vụ và quỹ đất hai bên tuyến cũng là điều cần chú trọng. Nếu chỉ trông vào phí sử dụng hạ tầng, nhiều dự án sẽ khó hấp dẫn về tài chính. Nhưng nếu gắn với phát triển không gian kinh tế mới, hiệu quả sẽ khác hẳn.

Cuối cùng là phải giảm mạnh chi phí giao dịch và thời gian chuẩn bị dự án, thiết kế một môi trường đầu tư đủ tin cậy. Nhiều nhà đầu tư không thiếu vốn. Điều họ ngại nhất là thủ tục kéo dài, mặt bằng không sạch, trách nhiệm không rõ, cơ chế thay đổi giữa chừng.

Cùng quan điểm, Chủ tịch Varsi Trần Chủng cho rằng, để thu hút nguồn vốn tư nhân vào hạ tầng, điều quan trọng trước nhất là thể chế phải ổn định, bám sát thực tiễn và phản ứng kịp thời các vấn đề của thực tiễn để nhà đầu tư có thể thấy được là mình được bảo vệ.

Chính sách cần đi trước, dự báo được rủi ro, thách thức, tình huống bất thường có thể xảy ra. "Thực tiễn triển khai dự án trong giai đoạn qua đủ để chúng ta đúc kết được bài học kinh nghiệm, xây dựng được tình huống điển hình để phản ứng kịp thời", ông Chủng nói.