Mở ra cơ hội tăng trưởng bền vững

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường phát biểu tại Tọa đàm

Những áp lực mang tính sống còn

Theo PGS.TS Nguyễn Đình Thọ, áp lực đầu tiên đến từ sự cạn kiệt “vốn tự nhiên”. Theo các báo cáo quốc tế về dấu chân sinh thái, nền kinh tế Việt Nam hiện đang thâm hụt khoảng 220% năng lực hệ sinh thái. Điều này đồng nghĩa với việc mức độ khai thác và sử dụng tài nguyên đã vượt xa khả năng tái tạo và chịu tải của môi trường. Cùng với xu thế toàn cầu khi khoảng 40% diện tích đất đai đã bị suy thoái, Việt Nam cũng không nằm ngoài vòng xoáy này. Trong bối cảnh đó, bài toán sử dụng đất trở thành một “trò chơi tổng bằng không” – mở rộng công nghiệp, đô thị đồng nghĩa với thu hẹp đất nông nghiệp và đất rừng. Quá trình công nghiệp hóa kéo dài nhiều thập kỷ và dự kiến tiếp tục tăng tốc trong thời gian tới càng làm gia tăng sức ép lên tài nguyên.

Bên cạnh đó, an ninh năng lượng nổi lên như một thách thức mang tính cốt tử. Thực tế cho thấy, với mỗi 1% tăng trưởng GDP, nhu cầu năng lượng có thể tăng tới 1,7–2 lần, tương đương mức tăng 12–14%/năm khi nền kinh tế tăng trưởng khoảng 7%. Trong bối cảnh mục tiêu tăng trưởng cao hơn, áp lực này càng trở nên rõ nét. Những biến động địa chính trị toàn cầu, như các sự kiện tại eo biển Hormuz hay xung đột Nga – Ukraine, đã cho thấy mức độ nhạy cảm và dễ tổn thương của hệ thống năng lượng. Năng lượng hóa thạch tuy có chi phí thấp nhưng tiềm ẩn rủi ro lớn về an ninh và ổn định nguồn cung. Vì vậy, phát triển năng lượng tái tạo không chỉ là xu hướng mà là con đường tất yếu nhằm giảm thiểu các cú sốc và đứt gãy chuỗi cung ứng năng lượng.

Ở một khía cạnh khác, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược Chính sách Tài nguyên và Môi trường cho rằng, các rào cản thương mại xanh đang ngày càng gia tăng và trở thành “luật chơi mới” trong thương mại toàn cầu. Các cơ chế như điều chỉnh biên giới carbon (CBAM), quy định chống phá rừng hay các tiêu chuẩn môi trường khắt khe từ các thị trường nhập khẩu lớn đã và đang tạo ra áp lực trực tiếp đối với hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam. Ngay cả khi còn trong giai đoạn chuyển tiếp, yêu cầu báo cáo phát thải cũng đã là gánh nặng đáng kể đối với doanh nghiệp. Đáng chú ý, các rào cản này không chỉ xuất phát từ mục tiêu môi trường mà còn mang yếu tố bảo hộ thương mại, buộc các quốc gia xuất khẩu phải thích ứng nếu không muốn bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu.

Song song với đó, sự thay đổi trong hành vi tiêu dùng cũng đang thúc đẩy quá trình chuyển đổi xanh. Người tiêu dùng ngày càng đề cao trách nhiệm môi trường, coi việc lựa chọn sản phẩm thân thiện với sinh thái và đa dạng sinh học là một chuẩn mực đạo đức. Những sản phẩm không đáp ứng các tiêu chí này có nguy cơ bị tẩy chay, qua đó tạo sức ép trực tiếp lên doanh nghiệp.

Động lực chuyển dịch nội tại của nền kinh tế

Đặc biệt, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ cho rằng, các cam kết chính trị quốc tế của Việt Nam đã đặt ra những mục tiêu cụ thể và đầy thách thức. Từ cam kết đạt phát thải ròng bằng “0” (Net Zero), thực hiện Đóng góp do quốc gia tự quyết định (NDC) với mức giảm phát thải 15,8% không điều kiện và 43,5% có điều kiện vào năm 2030, đến mục tiêu bảo vệ 30% diện tích đất liền và biển (30x30), hay lộ trình đạt đỉnh phát thải điện than vào năm 2030 trong khuôn khổ JETP – tất cả đều tạo ra áp lực chuyển đổi sâu rộng đối với nền kinh tế và cộng đồng doanh nghiệp.

Toàn cảnh Tọa đàm

Dù đối mặt với nhiều thách thức, chuyển đổi xanh đồng thời tạo ra những động lực mới để nâng cao hiệu quả kinh tế. Việc giảm cường độ phát thải và tiêu hao năng lượng trên mỗi đồng GDP không chỉ là cam kết chính trị (Net Zero, NDC) mà còn là giải pháp tiết kiệm trực tiếp cho từng hộ gia đình và doanh nghiệp. Thực tế năm 2023 cho thấy, dù kinh tế tăng trưởng nhưng tốc độ tăng tiêu thụ năng lượng đã thấp hơn các năm trước, mở ra cơ hội tăng trưởng bền vững hơn.

Bên cạnh đó, việc áp dụng các tiêu chuẩn công trình xanh (như LEED, Lotus, Edge) giúp doanh nghiệp giảm đáng kể chi phí vận hành về điện, nước và vật liệu, từ đó trực tiếp nâng cao biên lợi nhuận và năng lực cạnh tranh lâu dài. Kinh tế tuần hoàn cũng mở ra không gian phát triển mới khi biến chất thải thành tài nguyên. Tuy nhiên, để hiện thực hóa mô hình này, cần một cuộc cải cách đồng bộ về hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn và cơ chế pháp lý. Thực tế cho thấy, nhiều loại chất thải công nghiệp như tro xỉ, xỉ than hoàn toàn có thể tái sử dụng làm vật liệu xây dựng, nhưng vẫn gặp rào cản về thủ tục và quy định. Đồng thời, những mô hình như mua bán điện trực tiếp (DPPA), phát triển hệ sinh thái năng lượng áp mái, hay sự kết hợp giữa hệ thống lưu trữ điện mặt trời và hạ tầng xe điện sẽ tạo ra các giá trị kinh tế mới, giúp tận dụng tối đa nguồn lực sẵn có trong dân cư và doanh nghiệp.

Nhìn tổng thể, chuyển đổi xanh đặt ra những thách thức chưa từng có, từ nguy cơ đứt gãy chuỗi cung ứng đến rủi ro đối với sự tồn tại của doanh nghiệp. Tuy nhiên, “nếu được tiếp cận đúng hướng, đây cũng chính là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng phát triển và củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia. Vấn đề cốt lõi không nằm ở việc có chuyển đổi hay không, mà là chuyển đổi như thế nào để vừa đáp ứng yêu cầu quốc tế, vừa đảm bảo lợi ích lâu dài của nền kinh tế”, PGS.TS Nguyễn Đình Thọ khẳng định.

Hương Giang