Mỗi sản phẩm làng nghề truyền thống là một cuộc đối thoại văn hóa

Các sản phẩm thổ cẩm được bày bán tại chợ phiên Phố Đoàn (xã Pù Luông).

Lửa trong những lò đúc đồng của làng Trà Đông (xã Thiệu Trung) hừng hực cháy như một nghi thức tâm linh. Nghệ nhân Nhân dân (NNND) Nguyễn Bá Châu và con trai - Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Bá Quý - phối hợp nhịp nhàng trong từng động tác rót đồng. Dòng đồng nóng chảy vào khuôn, len qua những đường nét hoa văn đã được người thợ tạo tác tỉ mỉ. Một bên là người đã dành cả đời gắn bó với nghề, một bên là thế hệ tiếp nối đang học cách làm chủ những bí quyết cha ông để lại. Lửa nghề và hồn dân tộc hòa quyện, người thợ cần mẫn bên khuôn đất, lắng nghe dòng đồng nóng chảy, căn chỉnh từng động tác để tạo nên những sản phẩm mang dấu ấn của một nền văn minh đã đi qua hàng nghìn năm lịch sử.

Ngày chiếc trống đồng đầu tiên được NNND Nguyễn Bá Châu đúc thành công bằng phương pháp thủ công truyền thống sau một thời gian dài nghề xưa bị mai một, đó không chỉ là thành quả của một người thợ. Đó còn là dấu mốc cho thấy di sản có thể được hồi sinh khi vẫn còn những con người đủ tâm huyết để tìm về cội nguồn, đủ tri thức và bản lĩnh để đưa những giá trị ấy trở lại đời sống. Ông không chỉ là người tích cực truyền nghề cho thế hệ trẻ mà còn là chủ nhân của nhiều sản phẩm đúc đồng bằng phương pháp thủ công truyền thống xác lập kỷ lục Guinness Việt Nam.

“Khi được thả hồn mình trong không gian sáng tạo, từ lúc đôi bàn tay tỉ mỉ chạm những nét hoa văn hay khi căng mình rót dòng đồng nóng chảy ở nhiệt độ cao vào khuôn đúc đến khi hoàn thiện sản phẩm, tôi cảm thấy tự hào vì mình đã và đang góp phần lan tỏa, gìn giữ giá trị quý báu của văn hóa Đông Sơn trong đời sống hôm nay”, NNND Nguyễn Bá Châu bộc bạch.

Từ Trà Đông đến các làng nghề xứ Thanh, mỗi sản phẩm là một cách văn hóa hiện diện và tiếp nối trong đời sống đương đại. Trong những đường nét chạm khắc trên đồ gỗ, sắc màu của sản phẩm dệt, dáng hình của đồ gốm hay những hoa văn trên sản phẩm đúc đồng, người ta có thể nhận ra dấu ấn của môi trường sống, phong tục, tín ngưỡng và thẩm mỹ cộng đồng qua nhiều thế hệ.

Vào mỗi phiên chợ Phố Đoàn (xã Pù Luông), dòng người từ các bản làng tụ hội, mang theo những sản vật đậm phong vị núi rừng. Bên cạnh rau rừng, gia vị, nông sản địa phương và những món ăn truyền thống, các sản phẩm dệt thổ cẩm với sắc màu, hoa văn đặc trưng cũng góp phần tạo nên sức hấp dẫn riêng của phiên chợ. Mỗi tấm thổ cẩm kết tinh sự khéo léo, óc thẩm mỹ và những quan niệm về nhân sinh quan, thế giới quan được gửi gắm trong đời sống cộng đồng.

“Khi tìm hiểu về cách dệt, cách phối màu và ý nghĩa của những hoa văn truyền thống trên các sản phẩm thổ cẩm được bày bán tại chợ phiên Phố Đoàn, tôi nhận ra phía sau mỗi sản phẩm không chỉ là công sức lao động mà còn là những giá trị văn hóa được gìn giữ qua nhiều thế hệ. Tôi nghĩ, việc đưa các sản phẩm thủ công đến gần hơn với du khách cũng là cách để văn hóa truyền thống tiếp tục được gìn giữ trong đời sống hôm nay”, chị Trần Thu Thủy (29 tuổi), du khách Hà Nội cho biết.

Bởi thế, mỗi sản phẩm làng nghề truyền thống cũng là một cuộc đối thoại văn hóa. Quá khứ gửi gắm những thông điệp qua hình dáng, hoa văn, chất liệu; người nghệ nhân tiếp nhận, diễn giải bằng tri thức và cảm xúc của mình; còn các thế hệ cháu con hôm nay tiếp tục khám phá, đặt câu hỏi và tìm thấy những ý nghĩa mới. Cuộc đối thoại ấy không dừng lại khi sản phẩm hoàn thành, mà tiếp tục được nối dài qua quá trình sản phẩm hiện diện trong đời sống, được công chúng tiếp nhận, diễn giải và trao truyền qua các thế hệ.

Tuy nhiên, để cuộc đối thoại ấy không chỉ diễn ra trong không gian làng nghề, việc bảo tồn cần song hành với phát huy giá trị di sản. Các nghệ nhân cần có điều kiện duy trì nghề, truyền dạy kỹ năng và sáng tạo sản phẩm; các làng nghề cần được kết nối với hoạt động văn hóa, du lịch, giáo dục và thị trường. Đặc biệt, việc giới thiệu sản phẩm cần đi cùng câu chuyện văn hóa có chiều sâu, giúp công chúng hiểu vì sao một hoa văn được gìn giữ, một kỹ thuật được coi trọng và một sản phẩm có ý nghĩa vượt lên trên giá trị vật chất.

Khi ấy, sản phẩm truyền thống không chỉ hiện diện như món đồ lưu niệm hay vật dụng phục vụ đời sống, mà trở thành một “sứ giả” văn hóa, góp phần đưa di sản đến gần hơn với cộng đồng, nhất là thế hệ trẻ. Đó cũng là cách để nghề truyền thống tìm được sức sống mới mà không đánh mất căn cốt vốn làm nên giá trị của mình.