Mùa cá theo nước về sông

Anh Nông Văn Trọng, ở thôn Quảng Khê vui mừng khi đánh được mẻ lưới đầy cá.

Cất vó bên hồ

Mùa hè về trên vùng hồ Ba Bể không chỉ có sắc xanh thẫm của núi rừng hay những vạt mây bảng lảng trên mặt hồ. Mùa hè còn được nhận diện qua tiếng mưa đêm rơi dồn trên mái nhà, qua những con suối đầy dần sau mỗi trận mưa và qua màu nước đỏ nặng phù sa từ các triền núi đổ về lòng hồ. Dòng nước mang theo lá rừng, phù sa, những sinh vật nhỏ bé và từng đàn cá ngược dòng tìm nơi sinh sản. Mặt hồ vốn phẳng lặng có thêm một nhịp thở mới.

Mỗi khi nước lũ rút, bà Phạm Thị Út ở thôn Nam Mẫu cùng nhiều người dân lại mang vó ra phía cuối dòng suối Bản Lù chảy về hồ Ba Bể, để cất vó. Chiếc vó được đặt xuôi theo nước, chờ những đàn cá từ hồ Ba Bể bơi ngược dòng.

Cất vó là công việc trông có vẻ nhẹ nhàng nhưng đòi hỏi sự kiên nhẫn. Người đặt vó phải biết chọn đúng vị trí nước chảy, đoán đường cá đi và chờ đúng thời điểm. Có khi vó nâng lên chỉ có vài chiếc lá mục, một cành cây nhỏ mắc lại. Nhưng cũng có lần, mặt lưới lấp lánh ánh bạc bởi vài chục con cá mương đang quẫy mạnh trong vó.

Người đánh cá là những đàn ông trong vùng có kinh nghiệm sông nước.

Người dân vùng hồ cho biết mùa cá bắt đầu từ khoảng tháng Ba, rộ lên trong những tháng đầu mùa mưa và kéo dài đến tháng Bảy. Sau những trận lũ nhỏ, nước suối chuyển màu, cá mương, cá chép, cá nheo theo dòng nước lên tìm thức ăn và đẻ trứng. Mùa cá không đến theo lịch treo trên tường, nó đến bằng màu nước, bằng tiếng mưa trên núi và bằng những dấu hiệu rất nhỏ mà chỉ người đã sống lâu năm bên sông, hồ mới nhận ra.

Mùa nước lên, không chỉ người dân các thôn ven hồ mà nhiều người từ những xã lân cận cũng tìm đến Ba Bể đánh cá. Bà Sằm Thị Tỏe từ xã Nam Cường sang hồ từ sớm, mang theo chiếc vó và những dụng cụ quen thuộc. Bà vừa nói vừa nhanh tay nhấc vó: Hôm nay chưa được con nào, tối cá mới lên. Với bà, chuyện được nhiều hay ít cá dường như không quá quan trọng. Điều quan trọng hơn là biết chờ cá theo con nước, không dùng cách làm tận diệt, không làm tổn hại đến nguồn cá tự nhiên.

Cách đánh bắt ấy đã tồn tại từ rất lâu ở vùng hồ. Những ngư cụ thủ công chỉ lấy đi một phần sản vật thiên nhiên ban tặng, để phần còn lại tiếp tục sinh sôi. Giữa người và sông, hồ dường như có một giao ước bất thành văn: con người nương vào thiên nhiên để sống, thiên nhiên sẽ rộng lòng với những ai biết giữ gìn.

Thuộc lòng nhịp cá

Ở một dòng chảy khác đổ về hồ Ba Bể, con suối Tà Lèng bắt nguồn từ vùng xã Đồng Phúc, chảy qua các thôn Trung Hòa, Đại Phúc, Hợp Thành, Quảng Khê (xã Đồng Phúc) rồi xuôi về Pác Ngòi. Mỗi đoạn suối đi qua một bản lại được người dân gọi bằng một tên khác. Có người gọi là suối Tà Lèng, có người quen miệng gọi là sông Pác Ngòi.

Sau một cơn mưa lớn, dòng sông đổi màu đỏ sẫm, uốn mình giữa những triền núi xanh. Màu nước nổi bật dưới nền rừng như một dải lụa phù sa đang chuyển động. Buổi chiều khi nước rút, những người đàn ông cởi trần, lội giữa dòng nước ngang bụng, tay kéo lưới, tay giữ thăng bằng trước sức chảy. Họ là những người khỏe mạnh, quen với sông nước, hoặc những người lớn tuổi đã trải qua gần cả cuộc đời gắn bó với mùa cá.

Mỗi khi có mưa, nước lũ rút đi, những nhánh sông chảy về hồ Ba Bể lại nhộn nhịp những người đàn ông đánh cá.

Anh Nông Văn Trọng, ở thôn Quảng Khê, xã Đồng Phúc đã có kinh nghiệm đánh cá gần hai mươi năm. Hai mươi năm đủ để một người thuộc lòng từng bãi đá, từng hốc nước, từng đoạn sông sâu, cạn theo mùa. Nhưng với anh Trọng, mỗi ngày ra sông là một ngày khác lạ. Dòng nước có thể đổi hướng sau một trận mưa. Một bãi bồi có thể xuất hiện rồi biến mất. Đàn cá hôm nay đi qua khúc sông này, nhưng ngày mai lại tìm đến một vùng nước khác.

Những người đàn ông đánh cá trong vùng đã quen với cách lắng nghe tự nhiên, kiên nhẫn với tự nhiên và chấp nhận rằng không phải buổi đi sông nào cũng có cá mang về.

Nếu ở các cửa sông, người dân đứng bên vó hoặc lội nước kéo lưới, thì trên mặt hồ Ba Bể, hình ảnh quen thuộc nhất vẫn là những con thuyền độc mộc lặng lẽ trôi giữa mênh mang nước.

Ông Hoàng Văn Chuyền, ở thôn Pác Ngòi, đã nhiều năm gắn bó với con thuyền và những chiếc lưới. Chiều xuống, khi nắng đã dịu trên mặt hồ, ông chèo thuyền đi thả lưới. Sáng hôm sau, lúc sương còn chưa tan khỏi các vách núi, ông lại ra hồ cất lưới.

Ông kể: Ngày trước, cá chủ yếu được dùng để cải thiện bữa ăn gia đình trong những năm còn khó khăn. Nay cuộc sống đã đổi khác, nhưng ông vẫn giữ thói quen ra hồ. Sau nhiều năm, việc đánh cá không chỉ còn là kế sinh nhai. Đó là nhịp sống quen thuộc gắn bó với mặt nước, con thuyền và những buổi sớm bảng lảng sương của hồ Ba Bể.

Gác lưới đợi mùa sau

Những ngày đánh bắt được nhiều cá không thể ăn hết trong một bữa, đồng bào Tày vùng hồ đã nghĩ ra nhiều cách bảo quản: phơi khô, nướng trên than, làm cá chua. Cá chua Ba Bể được làm chủ yếu từ cá mương, loại cá nhỏ bằng hai ngón tay nhưng thịt chắc, thơm và có vị ngọt tự nhiên. Cá sau khi đánh bắt được làm sạch, sơ chế kỹ rồi ủ cùng muối, gạo nếp nấu chín và men lá. Theo thời gian, thịt cá lên men, tạo thành vị chua dịu, mùi thơm đặc trưng và có thể bảo quản trong thời gian dài. Ban đầu, đó chỉ là một cách để bảo quản cá, nhưng qua nhiều thế hệ, món ăn mộc mạc ấy đã trở thành văn hóa ẩm thực của người dân của vùng hồ.

Cuộc sống hôm nay đã có nhiều đổi thay, nhiều gia đình không còn phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn cá tự nhiên. Du lịch, dịch vụ và những sinh kế mới đã mở ra, nhưng vào mùa mưa, người dân vẫn mang vó ra sông, chèo thuyền đi thả lưới, nhìn màu nước để chờ cá về. Đó không chỉ là thói quen lao động mà còn là cách họ giữ sợi dây gắn bó với quê hương.

Mùa cá rồi sẽ qua, nước sông sẽ trong trở lại, những tấm lưới sẽ được giặt sạch, cuộn lên gác bếp để chờ mùa sau. Nhưng nhịp sống ấy bao đời vẫn ở lại, lặng lẽ như những lớp sóng nhẹ lan trên mặt nước hồ Ba Bể.