Mùa xuân hội bản, hội mường

Phụ nữ Mường tổ chức gói bánh chưng để gia đình tết ăn và làm quà khi đến nhà người thân chơi Tết.

Giống như các tộc người sống dựa vào nông nghiệp ở Việt Nam, người Mường rất coi trọng con trâu, con bò và công cụ sản xuất. Kết thúc ngày lao động cuối năm, các gia đình trong bản Mường rửa sạch sẽ các công cụ sản xuất để gọn gàng sau chái nhà. Trâu, bò cũng được nghỉ ngơi và cho ăn ngon trong những ngày Tết.

Dù có bận đến mấy thì trước ngày 23 tháng Chạp, bản làng của người Mường sẽ dựng cây nêu để trừ tà ma và những điềm xui gở trong những ngày đầu năm mới. Lúc này con cháu ở xa cũng đã về tụ họp đông đủ để ăn Tết. Người Mường kiêng cãi vã, kiêng quét nhà quét sân sau khi đã dựng nêu.

Đến các ngày 28, 29 Tết, bản làng của đồng bào Mường đã rộn rã không khí chuẩn bị Tết. Bên những nếp nhà sàn, phụ nữ bắt đầu ngâm gạo, chuẩn bị làm các loại bánh cổ truyền như bánh chưng nhỏ, bánh chưng to, bánh tét, bánh mật... để gia đình ăn trong suốt những ngày Tết. Riêng đối với bánh chưng nhỏ và bánh chưng to, mỗi nhà phải làm cả đấu gạo vì đây là những món quà quý để bà con mang đi biếu anh em họ hàng và phường bùa trong những ngày đầu năm mới.

Sang ngày 30 Tết việc dọn dẹp bày biện bàn thời tổ tiên thường do con trai cả và con dâu cả trong gia đình thực hiện. Con cháu phải sắm vải, quần áo mới để ông bà, tổ tiên về thăm con cháu có cái mặc Tết và treo một cái cồng bên cạnh để có việc gì con cháu sẽ thông báo cho tổ tiên qua âm thanh của tiếng cồng.

Khoảng 15 đến 16 giờ chiều ngày 30 Tết, sau khi thực hiện nghi lễ khấn mời, chủ nhà đánh một hồi cồng để thông báo với tổ tiên mọi công việc chuẩn bị cho Tết của gia đình đã xong, con cháu mời ông bà tổ tiên và các vị thần linh về đoàn tụ, chung vui cùng con cháu.

Trong khi chủ nhà thực hiện các nghi thức trên nhà sàn thì dưới bếp con cháu trong nhà cũng nhộn nhịp chuẩn bị mâm cỗ cúng tất niên. Những món ăn cổ truyền không thể thiếu trên mâm cỗ cúng tất niên của người Mường là các món nướng như: cá nướng, thịt nướng; đón đồ như cá đồ, xôi ngũ sắc... Để có món xôi ngũ sắc đẹp mà vẫn giữ được hương vị thơm lừng của nếp nương, bà con dùng lá cẩm các màu để nhuộm gạo trước khi đồ chín. Sự tinh tế, sáng tạo trong chế biến các món ẩm thực đã làm nên mâm cỗ cúng ngày tết đặc sắc của người Mường.

Gia chủ khấn mời tổ tiên, ông bà về ăn tết cùng con cháu.

Sau bữa cơm tất niên, các gia đình lại tất bật chuẩn bị cho bữa cơm năm mới vào sáng ngày mùng 1 Tết. Người Mường thường có câu: “Thiếu 30 không thiếu mùng 1”, những thứ ngon vật lạ con cháu gom góp cả năm để dành ăn Tết đều phải có trong bữa cơm sáng của ngày đầu năm mới để dâng cúng tổ tiên và các ma nhà.

Trong không khí đầm ấm của ngày đầu năm mới, cha mẹ sẽ nhắc lại những thành quả mà gia đình gây dựng được trong năm qua và chúc con cháu trong năm mới khỏe mạnh, đoàn kết thương yêu nhau, mọi người tiến bộ và làm ăn tấn tới. Khi ngày Tết ấm cúng trong gia đình kết thúc thì cũng là lúc mà âm thanh của giàn trống cồng trong bản mường dồn dập vang lên, thúc giục, mời gọi trẻ già, trai gái trong bản đến để vui say những ngày hội bản, hội mường.

Tạm quên đi những ngày tháng vất vả đã qua, tạm gác lại những lo toan đang chờ đợi ở năm mới, ngày hội bản mường thực sự là ngày mà đồng bào Mường được sống hết mình với những niềm đam mê, với những tiếng reo hò rộn rã và những nụ cười ngả nghiêng khi tham gia các trò chơi, trò diễn dân gian.

Phường bùa đến chúc Tết các gia đình trong bản mường.

Trong những ngày Tết đến xuân về, nét văn hóa đặc trưng thể hiện tính cộng đồng sâu sắc và làm niềm tự hào của người Mường xứ Thanh đó là hoạt động của phường bùa, phường chúc. Sáng mùng 2 Tết, chủ cái phường bùa thường sẽ đánh một hồi cồng dài để thông báo, tập hợp những người trong đội phường bùa đến để đi chúc Tết từng nhà trong bản Mường.

Trên quãng đường từ nhà này đến nhà khác, người dân trong bản làng sẽ được nghe các bài xường có đệm hòa tấu chiêng như các bài: đi đường, đùm đim, bông trắng, bông vàng... Sự hòa tấu một cánh điêu luyện của các đội Phường bùa làm cho điệu cồng chiêng trầm bổng, lúc dạt dào, lúc sâu lắng, lay động lòng người . Đến nhà ai, phường bùa cũng gióng chiêng từ ngoài cổng, vào đến sân dừng lại ở chân cầu thang, hòa tấu chiêng bài sắc bùa và hát xường chúc Tết.

Lời hát xường chúc có khuôn mẫu chung, nhưng vào nhà nào thì hát vịnh cảnh nhà đó và thường là những lời hay, ý đẹp ca ngợi chủ nhà, âm điệu ngọt ngào, đằm thắm. Cứ thế, phường bùa vui vẻ đi chúc tết khắp nơi làm cho không khí bản làng thêm vui tươi, lành mạnh. Qua từng khúc tấu nhạc, từng lời xường của phường bùa, người Mường cầu mong một năm mới mưa thuận gió hòa, đất đai phì nhiêu, mùa màng bội thu.

Những ngày vui chơi thoải mái, hết mình của người Mường thường kết thúc vào ngày mùng 6 Tết. Sang đến ngày 7 Tết các bản mường sẽ tổ chức Lễ hội Khai hạ, cây nêu được hạ xuống và đồng bào Mường bắt đầu xuống đồng để khởi động cho một năm lao động sản xuất với nhiều thắng lợi.

Mai Ngọc