Mưu sinh dưới tán rừng Trường Sơn

“Ăn mây” giữa đại ngàn

Chiều muộn, ông Hồ Thịnh (60 tuổi), người Bru-Vân Kiều ở bản Khe Cát, vội vã rời căn nhà sàn, men theo con suối Cổ Tràng để ra bìa rừng đón người thân trở về sau một ngày đi “ăn mây”. Thói quen ấy đã theo ông nhiều năm, kể từ ngày sức khỏe không còn cho phép ông tiếp tục theo chân bà con vào rừng khai thác mây.

Ngồi bên bờ suối, ông Thịnh kể với chúng tôi rằng, cây mây từ lâu đã gắn bó mật thiết với đời sống của người Bru-Vân Kiều. Từ những vật dụng sinh hoạt hằng ngày, công cụ lao động cho đến nhà sàn, chuồng trại, đâu đâu cũng có dấu ấn của những sợi dây mây bền chắc.

Ngày nay, khi các sản phẩm thủ công mỹ nghệ từ mây ngày càng được thị trường ưa chuộng, cây mây còn trở thành nguồn nguyên liệu quan trọng để sản xuất bàn ghế, giỏ xách, đồ trang trí và nội thất xuất khẩu.

Nhu cầu thị trường tăng kéo theo thương lái tìm đến tận các bản làng vùng cao thu mua. Nếu như trước đây người Bru-Vân Kiều chỉ lấy mây phục vụ cuộc sống gia đình thì nay khai thác mây đã trở thành một nghề mang lại thu nhập đáng kể cho nhiều hộ dân. Nhưng nghề này chưa bao giờ là dễ dàng.

Bà Hồ Thị Thư kéo mây về sau 1 ngày luồn rừng “ăn mây” - Ảnh: P.P

Cuối buổi chiều, bà Hồ Thị Thư (50 tuổi) cùng con dâu là chị Hồ Thị Lan trở về bản sau một ngày luồn rừng “ăn mây”. Sau lưng họ là hai bó mây dài được kéo lê trên mặt nước của dòng suối. Bó mây của bà Thư nặng khoảng 30kg, còn của chị Lan hơn 50kg.

Với giá thu mua khoảng 5.000 đồng/kg, một ngày đi rừng bà Thư kiếm được chừng 150.000 đồng, còn chị Lan có thể thu về khoảng 250.000 đồng.

“Ngày trước mây trong rừng nhiều lắm. Bây giờ muốn tìm được rừng mây phải đi sâu hơn, có khi đi bộ hơn 3 tiếng đồng hồ mới tới nơi. Cây mây nhiều gai sắc, chỉ sơ ý một chút là bị đâm chảy máu. Nhưng cực nhất vẫn là kéo mây từ rừng về bản”, bà Thư chia sẻ.

Theo bà Thư, không như các “sản vật” rừng khác chỉ có thời điểm, mùa vụ, cây mây có quanh năm trong rừng. Nhưng việc khai thác mây cũng chỉ diễn ra ở các tháng mùa khô. Về mùa mưa, đường núi trơn trượt, rừng ẩm ướt, sên vắt nhiều nên bà con không thể đưa mây ra khỏi rừng được.

Mỗi chuyến đi “ăn mây” kéo dài từ 5 giờ sáng đến hơn 4 giờ chiều mới đưa mây về đến bản. Bà con thường lấy mây ở các cánh rừng ven suối, sau đó nhờ sức nước của suối để kéo mây về nhằm giảm bớt sức lao động.

Ông Hồ Lưu, người đứng ra thu gom mây trong bản Khe Cát, cho biết, mỗi ngày ông thu mua từ một đến vài tấn mây của bà con. “Chúng tôi ứng tiền trước từ các đầu mối lớn để trả ngay cho người dân sau khi cân mây. Khi gom đủ số lượng, thương lái sẽ đưa xe lên chở đi Đà Nẵng, Khánh Hòa để phục vụ sản xuất hàng thủ công mỹ nghệ, bàn ghế mây và các sản phẩm nội thất”, ông Lưu cho hay.

Giữ màu xanh-giữ kế sinh nhai

Không chỉ có mây, những cánh rừng ở Trường Sơn còn hào phóng ban tặng cho người dân nhiều sản vật quý như mật ong, lá nón, lá dong, măng rừng, dược liệu và nhiều loại lâm sản phụ khác. Mùa nào thức nấy, mỗi khi nông nhàn hoặc vào mùa thu hái, người Bru-Vân Kiều lại vào rừng tìm kiếm những món quà mà “mẹ rừng” dành tặng và pháp luật không cấm.

Có những năm được mùa, nguồn thu từ lâm sản phụ trở thành khoản thu nhập đáng kể, giúp nhiều gia đình trang trải cuộc sống, nuôi con ăn học và vượt qua những giai đoạn khó khăn. Tuy nhiên, niềm vui ấy cũng đi kèm những nỗi lo.

Hầu hết người Bru-Vân Kiều ở Trường Sơn đều nhận thấy sản vật dưới tán rừng đang dần ít đi. Nếu như trước đây chỉ mất vài giờ là có thể đầy gùi mây hay gùi lá nón thì nay phải đi xa hơn, sâu hơn. Những tổ ong lớn trở nên hiếm gặp. Một số cây thuốc từng mọc phổ biến cũng không còn dễ tìm thấy.

Trong câu chuyện với chúng tôi, nhiều già làng, người có uy tín trong cộng đồng người Bru-Vân Kiều ở Trường Sơn đều chung một suy nghĩ: “Rừng nuôi dân bản, nhưng rừng không phải là nguồn tài nguyên vô tận. Nếu chỉ biết lấy mà không biết giữ thì một ngày nào đó con cháu mình sẽ không còn gì để dựa vào”.

Theo họ, nhận thức của người Bru-Vân Kiều về bảo vệ rừng hiện nay đã có nhiều thay đổi. Nếu trước đây nhiều người chỉ nghĩ đến chuyện khai thác thì nay bà con đã hiểu rằng muốn duy trì nguồn sinh kế lâu dài phải biết giữ rừng. Ngoài việc khai thác lâm sản phụ hợp lý, người Bru-Vân Kiều còn biết trồng rừng, tham gia các tổ bảo vệ rừng cộng đồng.

Nhiều người Bru-Vân Kiều còn tham gia cùng lực lượng chức năng trong các đợt tuần tra, bảo vệ rừng. Họ tuyên truyền cho con cháu không chặt gỗ và săn bắt động vật quý hiếm. Họ hiểu rằng, giữ rừng cũng chính là giữ sinh kế của gia đình và của đồng bào mình.

Trao đổi với phóng viên, ông Phạm Hồng Khánh, Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Trường Sơn cho biết, việc khai thác lâm sản phụ trên địa bàn được cơ quan chức năng và chính quyền địa phương hướng dẫn và quản lý chặt chẽ theo quy định.

“Lực lượng kiểm lâm phối hợp với chủ rừng và chính quyền địa phương tuyên truyền cho người dân, đặc biệt là đồng bào Bru-Vân Kiều khi vào rừng khai thác lâm sản phụ, không chặt phá cây rừng bừa bãi, không hạ đổ cây gỗ, không mang lửa vào rừng và không tranh giành, gây mất an ninh trật tự”, ông Khánh cho hay.

Giữa đại ngàn Trường Sơn, những bước chân mưu sinh của người Bru-Vân Kiều vẫn ngày ngày vượt suối, băng rừng để tìm kiếm những sản vật mà thiên nhiên ban tặng và pháp luật không cấm. Thu nhập từ lâm sản phụ có thể chưa cao và vô vàn cực nhọc, hiểm nguy nhưng đó vẫn là nguồn sinh kế quan trọng đối với nhiều hộ gia đình nơi đây.

Và hơn ai hết, những người Bru-Vân Kiều sống dưới tán rừng luôn hiểu rằng chỉ khi rừng còn xanh, những mùa mây, mùa măng, mùa mật ong mới còn tiếp diễn. Giữ rừng hôm nay không chỉ là bảo vệ tài nguyên thiên nhiên mà còn là giữ lấy tương lai của chính những cộng đồng đang nương tựa vào đại ngàn Trường Sơn để mưu sinh.