Nặng lòng với những làn điệu quan họ cổ

Vợ chồng nghệ nhân chắt chiu hơn 1.000 bài quan họ

Ông Nguyễn Văn Quyển (sinh năm 1936) bén duyên với công việc sưu tầm quan họ từ năm 1960. Khi ấy, ông Quyển đang là thầy giáo ở phường Kinh Bắc. Chứng kiến nhạc sĩ Lưu Hữu Phước cùng đoàn nghệ sĩ Viện Âm nhạc Việt Nam, rồi nhạc sĩ Hồng Thao về ăn ở dài ngày tại làng quan họ cổ Yên Mẫn để nghiên cứu dân ca quan họ, ông chợt nhận ra: “Từ trước tới nay mình sống trong cái nôi của quan họ mà không biết giữ gìn, trong khi những người ở xa thì lại tìm về để ghi chép, nghiên cứu”.

Vợ chồng ông Nguyễn Văn Quyển - bà Nguyễn Thị Thơm xem lại

Vậy là từ đó, ông Quyển bắt đầu hành trình điền dã khắp các làng quan họ, tìm đến nhà những nghệ nhân gạo cội để học hát rồi ghi chép lời ca. Thời ấy, chưa có máy ghi âm, ông phải tập trung lắng nghe, chắt lọc từng câu chữ giữa những luyến láy, tiếng đệm í a, ư hự đặc trưng của quan họ. Những ngày đông giá rét, ông buộc túi nilon vào chân cho đỡ lạnh rồi đạp xe đến từng nhà nghệ nhân xin học quan họ. Ông cũng tham gia nhiều lễ hội như hội Lim, hội Diềm, hội Nhồi, hội Ó... ở các vùng quan họ để mong lưu giữ những câu hát cổ. May mắn là khi tuổi cao, sức yếu, ông Quyển luôn có người bạn đời là bà Nguyễn Thị Thơm đồng hành, giúp ông hoàn thiện công trình sưu tầm quan họ.

Cùng chung một tình yêu quan họ, bà Thơm quyết tâm học tin học, nhạc lý để đánh máy, ký âm, hỗ trợ chồng biên soạn, phân loại, hệ thống lại hơn 1.100 bài quan họ mà ông đã dày công sưu tầm trong suốt mấy chục năm. Tâm huyết của hai vợ chồng được thể hiện qua cuốn sách Dân ca Quan họ Bắc Ninh gồm 400 bài hát đối đáp (có ký âm), xuất bản năm 2011 sau khi quan họ được UNESCO ghi danh. Đến năm 2015, ông bà tiếp tục hoàn thành Tuyển tập Dân ca Quan họ, tập hợp 1.176 bài hát được phân loại theo hệ thống giọng lề lối, giọng lẻ, giọng giã bạn và bài độc.

Những đóng góp bền bỉ của ông bà Quyển - Thơm trong việc sưu tầm, gìn giữ dân ca quan họ được ghi nhận bằng danh hiệu Nghệ nhân do Chủ tịch UBND thành phố Bắc Ninh phong tặng. Công trình sưu tầm của ông bà cũng hai lần được trao Giải thưởng Văn học nghệ thuật tỉnh Bắc Ninh vào các năm 2019 và 2025. Bà Thơm tâm niệm: “Phần thưởng quý giá nhất không nằm ở danh hiệu mà là những câu hát cổ được lưu giữ, trở thành nguồn tư liệu phục vụ nghiên cứu và trao truyền qua các thế hệ”.

Những nẻo đường điền dã

Với những người nặng lòng cùng di sản, mỗi câu quan họ cổ được tìm lại, ghi chép và lưu giữ là thêm một tư liệu quý bổ sung vào kho tàng dân ca, góp phần bảo tồn nghề chơi và phong cách diễn xướng cổ truyền, để mạch nguồn quan họ tiếp tục được nối dài sức sống.

Anh hai Dương Đức Thắng (ngoài cùng bên phải) cùng các liền anh, liền chị quan họ phục dựng hình thức diễn xướng hát chúc, hát mừng.

Vốn dòng dõi quan họ nhà nòi, từ năm 4 tuổi, anh hai Dương Đức Thắng (sinh năm 1976 ở thôn Hoài Trung, xã Liên Bão) đã thuộc trọn bài hát cổ. Đến năm 16 tuổi, anh Thắng gần như học hết vốn quan họ của ông bà nội là cụ Dương Văn Quyến, Nguyễn Thị Hạp - là những người chơi quan họ mẫu mực trong vùng. Bước ngoặt đến vào năm 1996, khi anh Thắng tham dự một liên hoan văn nghệ và được nghe các cụ ở các làng khác hát những bài quan họ mà mình chưa từng biết. Nhớ lời ông bà nội căn dặn: "Quan họ mênh mông thiên kinh vạn quyển, ai biết lối nào đi lối ấy, không bao giờ hết", anh Thắng nhận ra vốn liếng mình đã học được vẫn chỉ là một phần nhỏ trong kho tàng di sản rộng lớn. Từ đó, anh bắt đầu hành trình điền dã qua các làng quan họ gốc, tìm gặp những nghệ nhân cao tuổi để học hỏi, sưu tầm những câu hát mình chưa từng biết.

Với những người nặng lòng cùng di sản, mỗi câu quan họ cổ được tìm lại, ghi chép và lưu giữ là thêm một tư liệu quý bổ sung vào kho tàng dân ca, góp phần bảo tồn nghề chơi và phong cách diễn xướng cổ truyền để mạch nguồn quan họ tiếp tục được nối dài sức sống.

Anh Thắng kể, trước đây khi chưa có thiết bị ghi âm hiện đại thì việc sưu tầm hoàn toàn thủ công, nghe các cụ ca rồi tự nhẩm, nhập tâm thật kỹ, ghi chép lại sau đó về nhà tự luyện. Hơn nữa xưa kia, các bậc tiền bối rất kỹ tính, thường "giữ câu, giấu nghề", không dễ dàng truyền dạy những bài cổ quý hiếm. Muốn được các cụ tin tưởng, anh Thắng phải kiên trì lui tới thăm hỏi, qua lại thân tình như con cháu trong nhà. Nhờ uy tín của ông bà nội cùng sự chân thành, anh dần được các nghệ nhân yêu quý, chỉ dạy. Đặc biệt, những nghệ nhân ở làng Diềm đã truyền cho anh nhiều câu hát cổ, bài độc có giá trị. Sự kiên trì qua nhiều năm đã giúp anh Thắng xây dựng một kho tư liệu quan họ đáng kể. Đến nay, anh lưu giữ 18 cuốn sổ chép tay với gần 1.500 bài, hàng trăm tệp ghi âm cùng hệ thống giọng lề lối phong phú từ La rằng đến Kim lan, Tình tang, Cây gạo, Cái hừng… Đây là những tài liệu quý phục vụ việc truyền dạy quan họ cho các thế hệ.

Hơn sáu thập niên bền bỉ ghi chép, giữ gìn những câu hát cũ của vợ chồng ông Quyển, bà Thơm hay hành trình 30 năm miệt mài điền dã sưu tầm của anh hai Dương Đức Thắng chính là minh chứng sống động cho tình yêu di sản. Giữa nhịp sống nhiều đổi thay, những lời ca, câu hát cũ mà họ sưu tầm, lưu giữ vẫn ngân lên vang, rền, nền, nảy trên miền quê Kinh Bắc như một lời nhắc nhở sâu sắc về trách nhiệm bảo tồn, giữ gìn vốn quý di sản quê hương.