Nền nếp, kỷ luật góp phần xây dựng văn hóa học đường

Thực hiện tốt nền nếp, nội quy nhà trường góp phần xây dựng văn hóa học đường. Trong ảnh: Thầy và trò Trường TH-THCS Kim Đồng (xã Phú Nghĩa) trong giờ học. Ảnh: Hải Yến

Ở lứa tuổi THCS và THPT, học sinh đang trong quá trình hình thành bản sắc cá nhân, có nhu cầu được khẳng định chính kiến và được bạn bè chấp nhận. Các em cũng nhạy cảm hơn với cách người lớn nhận xét, ứng xử với mình, trong khi khả năng điều chỉnh cảm xúc, cân nhắc hậu quả và xử lý mâu thuẫn vẫn đang phát triển.

Hình thành những thói quen văn hóa

Theo Thạc sĩ Tâm lý học Nguyễn Thị Huỳnh Mai, Trường cao đẳng FPT Polytechnic Đồng Nai, vì những đặc điểm nêu trên, có những lúc học sinh hiểu quy định nhưng vẫn hành động bốc đồng, làm theo bạn hoặc phản ứng mạnh khi cảm thấy mình bị đối xử thiếu công bằng. Do đó, nhà trường cần quan tâm đến nền nếp, kỷ luật để tạo môi trường học tập an toàn, công bằng, nhưng một hành vi vi phạm không nên chỉ được tiếp cận bằng câu hỏi “phạt thế nào”.

Ở góc độ quản lý nhà trường, thầy Nguyễn Văn Nghiêm, Hiệu trưởng Trường THPT Chu Văn An A (phường Chơn Thành), cho rằng: Xây dựng văn hóa học đường trước hết là xây dựng những thói quen ứng xử có văn hóa, thói quen học tập và rèn luyện tích cực.

“Xây dựng văn hóa học đường là xây dựng thói quen tích cực, hình thành thói quen cư xử lịch thiệp. Khi học sinh thực hiện lặp đi lặp lại những chuẩn mực mà nhà trường đưa ra thì sẽ hình thành thói quen tốt. Do đó, việc duy trì kỷ luật trong trường học là rất cần thiết. Nếu một môi trường không có nền nếp, kỷ luật thì chắc chắn sẽ không xây dựng được văn hóa học đường” - thầy Nguyễn Văn Nghiêm chia sẻ.

Nhìn từ góc độ này, kỷ luật không chỉ là những điều “được làm” hay “không được làm”. Đó còn là quá trình tạo lập những chuẩn mực chung để mọi thành viên trong trường học cùng thực hiện. Khi một hành vi đúng được lặp lại đủ lâu, nó dần trở thành thói quen; những thói quen tích cực được duy trì sẽ góp phần hình thành văn hóa.

Tháng 9-2025, Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành Thông tư số 19/2025/TT-BGDĐT về khen thưởng và kỷ luật học sinh (gọi tắt là Thông tư số 19). Thông tư này đặt yêu cầu kỷ luật trên nền tảng giáo dục, nhân văn và vì sự tiến bộ của học sinh. Việc kỷ luật nhằm giúp học sinh nhận thức hành vi vi phạm, tự giác điều chỉnh hành vi, khắc phục hậu quả, tự giác tu dưỡng, rèn luyện để tiến bộ và hình thành thói quen, lối sống kỷ luật.

Đáng chú ý, các nguyên tắc kỷ luật được quy định theo hướng tôn trọng, bao dung, khách quan, không định kiến; bảo đảm quyền được tham gia và lợi ích của học sinh. Việc kỷ luật cũng phải phù hợp với đặc điểm tâm sinh lý, giới tính, thể chất, hoàn cảnh gia đình và đặc điểm văn hóa vùng miền của từng học sinh; không sử dụng biện pháp mang tính bạo lực, xúc phạm nhân phẩm, danh dự hoặc ảnh hưởng đến thể chất, tinh thần của học sinh.

Tại Trường THPT Chu Văn An A, khi xây dựng nội quy, nhà trường lấy ý kiến Hội đồng sư phạm và hiệu trưởng là người chủ trì. Khi nội quy được ban hành thì các lớp sẽ căn cứ vào đó để xây dựng quy ước, hình thức kỷ luật riêng nhằm đảm bảo thực hiện tốt nội quy của nhà trường. Theo hiệu trưởng Nguyễn Văn Nghiêm, chính học sinh cùng bàn bạc, giao ước, đưa ra “luật chơi”, “chế tài” nếu vi phạm nên các em có ý thức tự giác hơn trong thực hiện nội quy. Trên thực tế, nếu lớp nào xây dựng “quy ước nội bộ” tốt và giáo viên chủ nhiệm bám sát học sinh thì lớp đó sẽ thực hiện nội quy nhà trường tốt hơn.

Cách làm này cho thấy, khi học sinh hiểu quy định, được tham gia xây dựng những nguyên tắc gắn với môi trường lớp học và nhận thức được trách nhiệm của mình, kỷ luật có thể trở thành một phần của năng lực tự quản.

Kỷ luật tích cực, trường học hạnh phúc

Một trong những thay đổi quan trọng trong cách tiếp cận kỷ luật học sinh hiện nay là chuyển trọng tâm từ xử phạt sang giáo dục và hỗ trợ học sinh thay đổi hành vi.

Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai cho rằng: Quy định là cần thiết để xác định ranh giới hành vi, nhưng mục tiêu lâu dài của kỷ luật phải là giúp học sinh biết tự điều chỉnh và chịu trách nhiệm. Một cách xử lý có tính giáo dục cần giúp các em hiểu hành vi của mình ảnh hưởng đến ai, cần sửa chữa điều gì và sẽ làm khác đi ra sao. Ngược lại, những cách như: Mắng nhiếc, bêu tên trước lớp, dán nhãn “học sinh cá biệt”, so sánh với bạn khác hoặc áp dụng hình phạt không liên quan đến hành vi có thể khiến học sinh xấu hổ, chống đối hoặc thu mình. Khi đó, học sinh có thể chỉ tìm cách tránh bị phạt mà chưa thực sự hiểu vấn đề.

Điều này cũng đặt ra một yêu cầu đối với giáo viên: xử lý hành vi nhưng không làm tổn thương học sinh. Với một hành vi gây ảnh hưởng đến tập thể, giáo viên cần dừng hành vi, giữ ranh giới và yêu cầu học sinh khắc phục hậu quả. Tuy nhiên, cách thức thực hiện cần hướng tới việc giúp học sinh nhận ra sai sót và có cơ hội sửa chữa.

“Kỷ luật tích cực không có nghĩa là bỏ qua vi phạm hay hạ thấp yêu cầu. Học sinh vẫn cần biết quy định là gì, vì sao quy định đó tồn tại và điều gì sẽ xảy ra nếu mình vi phạm. Điểm khác nằm ở cách người lớn thực hiện: nhất quán, tôn trọng và hướng đến thay đổi hành vi” - Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai phân tích.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Huỳnh Mai, tính nghiêm túc và sự tôn trọng hoàn toàn có thể đi cùng nhau. Giáo viên giữ ranh giới rõ ràng nhưng lắng nghe học sinh, tránh làm các em mất thể diện và áp dụng quy định công bằng. Khi học sinh cảm thấy an toàn để nhận lỗi, được hướng dẫn cách sửa sai và được ghi nhận tiến bộ, các em dễ hợp tác hơn. Đây cũng là một phần quan trọng của trường học hạnh phúc - nơi học sinh được tôn trọng và học cách tôn trọng người khác.

Cùng quan điểm, thầy Nguyễn Văn Nghiêm cho rằng: Để xây dựng trường học hạnh phúc, thực hiện kỷ luật tích cực là điều rất quan trọng. Quan điểm nhất quán là việc xử lý vi phạm học sinh là quá trình tác động để điều chỉnh hành vi của học sinh, để học sinh tốt hơn chứ không phải là để trừng phạt học sinh. Để làm được điều đó, yếu tố cốt lõi là phải tôn trọng học sinh. Giáo viên phải hiểu được hoàn cảnh, tâm lý để giúp học sinh tốt hơn mỗi ngày.

Như vậy, “hạnh phúc” trong trường học không đồng nghĩa với việc học sinh được miễn khỏi các yêu cầu, quy định hay trách nhiệm. Ngược lại, một môi trường có những ranh giới rõ ràng, được thực hiện công bằng và nhất quán có thể tạo cảm giác an toàn cho học sinh. Trong môi trường ấy, các em biết mình cần làm gì, biết hậu quả của hành vi và quan trọng hơn là biết mình có cơ hội sửa sai.

Trong quá trình này, vai trò của giáo viên chủ nhiệm và gia đình đặc biệt quan trọng. Thông tư số 19 quy định giáo viên chủ nhiệm là đầu mối giúp hiệu trưởng phối hợp với gia đình và các lực lượng liên quan để phát huy năng lực học sinh, khen thưởng, động viên kịp thời; đồng thời tư vấn, giám sát, quản lý và hỗ trợ hạn chế hành vi vi phạm. Gia đình cũng có trách nhiệm phối hợp quản lý, giáo dục, tư vấn và hỗ trợ học sinh nhận thức, rút kinh nghiệm, khắc phục hành vi vi phạm.

Rõ ràng, xây dựng văn hóa học đường là quá trình lâu dài, bắt đầu từ những quy định cụ thể, những chuẩn mực được thống nhất, cách ứng xử tôn trọng và việc kiên trì giúp học sinh hình thành khả năng tự điều chỉnh. Khi học sinh không chỉ “sợ vi phạm” mà hiểu vì sao cần tuân thủ; không chỉ “tránh bị phạt” mà biết chịu trách nhiệm với hành động của mình, nền nếp và kỷ luật khi ấy mới thực sự trở thành một phần của văn hóa học đường.