Nét đẹp làng nghề quạt Chàng Sơn

Nét tinh hoa của làng nghề truyền thống trăm tuổi

Giữa cơn mưa xuân đầu năm, chúng tôi trở về với làng nghề truyền thống để tìm lại nét văn hóa xưa cũ của làng quê Bắc Bộ. Trong cái bàng bạc của đất trời, những chiếc quạt thủ công rực rỡ sắc màu hiện lên như níu giữ lại hơi ấm của làng nghề, trở thành một không gian văn hóa sống động, nơi con người và ký ức giao hòa.

Cách trung tâm Hà Nội khoảng 30km về phía Tây, làng nghề quạt Chàng Sơn nằm ở xã Tây Phương (huyện Thạch Thất cũ) từ lâu được biết đến là “làng bách nghệ” đã tồn tại khoảng 200 năm. Dọc các ngõ nhỏ là những hộ gia đình gắn bó với việc làm quạt giấy thủ công, tạo nên bức tranh làng quê cổ xưa, tồn tại và phát triển qua hàng trăm năm lịch sử.

Người làng kể lại, vào thế kỷ 19, từ một vật dụng đời thường, chiếc quạt Chàng Sơn được trưng bày tại Paris để triển lãm. Dần dà, chiếc quạt tay thủ công đã trở thành biểu tượng văn hóa, đi vào ca dao, tranh dân gian Đông Hồ, sân khấu chèo, tuồng, mang theo triết lý sống dung dị của người Việt.

Quạt Chàng Sơn đa mạng mẫu mã, kiểu cách thu hút du khách đến tham quan. Ảnh: Nhật Chi

Nếu như trước kia Chàng Sơn chủ yếu sản xuất quạt giấy, quạt nan thì ngày nay, làng nghề đã phát triển nhiều dòng sản phẩm đa dạng như quạt lụa, quạt the, quạt giấy dó châm kim, quạt trang trí treo tường, quạt thư pháp hay quạt làm quà lưu niệm.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, cô Nguyễn Thị Tuấn (66 tuổi), sinh ra, lớn lên và đang làm nghề quạt tại Chàng Sơn cho biết, để làm ra một chiếc quạt hoàn chỉnh, người thợ phải trải qua hàng chục khâu khác nhau, từng dòng chữ được khắc tay. Một chiếc quạt giấy cần khoảng 17 công đoạn, nhưng quạt lụa cần đến 20 công đoạn, đòi hỏi sự kiên trì, khéo léo và kinh nghiệm lâu năm của người thợ làm nghề.

Quạt gỗ là loại quạt mất nhiều thời gian và khó làm nhất bởi kích cỡ lớn, họa tiết cầu kỳ. Ảnh: Nhật Chi

Trong các khâu, tre làm quạt phải được ngâm xuống ao bùn khoảng 8 tháng đến 1 năm để tăng độ dẻo, dai và bền. Sau đó, tre được phơi dưới trời nắng, tiếp tục chẻ thành nan, vót mỏng, mịn, xâu thành khung quạt. Đây là công đoạn quan trọng, bởi nan càng đều thì quạt càng chắc và đẹp. Không những vậy, khâu dán áo quạt cũng đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối bởi chỉ cần làm ẩu, chiếc quạt sẽ mất đi độ tinh xảo vốn có.

Về giá bán, các loại quạt giấy kích cỡ 5 - 6 cm sẽ có giá khoảng 10.000 - 15.000 đồng, lớn hơn dao động từ 30.000 - 50.000 đồng và có thể lên đến hàng chục triệu với những loại quạt gỗ trang trí.

Cô Nguyễn Thị Tuấn, 66 tuổi, nghệ nhân tại làng quạt Chàng Sơn. Ảnh: Nhật Chi

Cô Nguyễn Thị Tuấn chia sẻ, nghề làm quạt không nặng nhọc nhưng đòi hỏi sự nhẫn nại. Mỗi chiếc quạt là thành quả của tình yêu nghề được truyền từ đời này sang đời khác.

“Nhà tôi đã làm nghề quạt truyền thống được 3 đời, chúng tôi chuyên làm quạt giấy, quạt bằng vải hoa, vải lanh và tận dụng vải thừa từ các hiệu may để làm quạt. 2 năm gần đây, chúng tôi tái hiện lại quạt cổ của các cụ ngày xưa như quạt giấy dó châm kim, quạt the hình cuốn thư hay hình rồng chầu mặt nguyệt để giữ gìn và bảo tồn văn hóa truyền thống”, cô Tuấn nói.

Dù dần biến tấu sang nhiều chất liệu khác đẹp và bền hơn nhờ công nghệ cao, tuy nhiên, cốt lõi của chiếc quạt truyền thống vẫn nằm ở tay nghề và sự tỉ mỉ của người thợ. Công nghệ chỉ hỗ trợ, không thay thế được bàn tay con người, mang dấu ấn riêng khiến du khách trong và ngoài nước yêu thích.

Truyền nghề, giữ gìn văn hóa Việt

Trong nhịp sống hiện đại, khi máy móc dần thay thế nhiều công việc thủ công, có thời điểm quạt Chàng Sơn tưởng như không thể tồn tại, nhưng những người giữ nghề và truyền nghề như gia đình chị Tuấn đã vực dậy và gìn giữ làng nghề cổ xưa Chàng Sơn, phát triển rộng rãi đi khắp bốn phương, xuất khẩu sang thị trường Hàn Quốc và Pháp.

Không chỉ sản xuất, làng nghề quạt Chàng Sơn trở thành điểm “du lịch mini”, quảng bá và mang du lịch trải nghiệm truyền nghề cho thế hệ trẻ, tổ chức các buổi trải nghiệm tại làng, hay phối hợp với trường học để giới thiệu nghề trong chương trình ngoại khóa, nhằm lan tỏa giá trị và khơi dậy niềm tự hào văn hóa dân tộc.

Những chiếc quạt được bó gọn gàng tại xưởng nhà cô Nguyễn Thị Tuấn. Ảnh: Nhật Chi

Để mỗi chiếc quạt là một “câu chuyện văn hóa” đậm hồn cốt Việt Nam, từng nghệ nhân đều yêu cầu về độ bền, an toàn và thân thiện môi trường, tạo mẫu phù hợp với thị hiếu và vẫn giữ được tinh thần nghề truyền thống. Nhờ đổi mới, quạt Chàng Sơn không chỉ đứng vững trên thị trường nội địa mà còn xuất hiện trong nhiều lễ hội, triển lãm quốc tế.

“Nhà tôi tập trung làm quạt giấy vì chất liệu thân thiện với môi trường, dễ phân hủy, giá thành bán ra với người dân cũng dễ chịu, chỉ vài chục nghìn đồng”, cô Tuấn nhấn mạnh.

Cho đến ngày hôm nay, khi cuộc sống ngày càng tiện nghi, quạt giấy Chàng Sơn vẫn luôn có một chỗ đứng vững chắc bởi giá trị hoài cổ và thẩm mỹ trăm năm của những chiếc quạt cầm tay.

Trong hành trình phát triển, quạt tay sẽ khó cạnh tranh với quạt điện và quạt điều hòa. Vì thế, nhiều nghệ nhân như gia đình chị Tuấn cũng mạnh dạn đổi mới tư duy, đưa quạt Chàng Sơn vượt ra khỏi giới hạn của một vật dụng thông thường để trở thành sản phẩm nghệ thuật, mang biểu tượng văn hóa, phù hợp với không gian lễ hội, sự kiện, du lịch.

Họa tiết thủ công mang đậm bản sắc văn hóa Việt Nam. Ảnh: Nhật Chi

Nghệ nhân Nguyễn Thị Tuấn cũng chia sẻ: “Hàng năm, người dân Chàng Sơn vẫn đón những đoàn du khách gần xa, trong và ngoài nước, từ trẻ nhỏ đến người lớn về trải nghiệm. Hoạt động này không những giúp hình ảnh làng nghề truyền thống thêm lan tỏa trong nước mà còn góp phần quảng bá nét đẹp văn hóa Việt Nam đến bạn bè quốc tế”.

Du khách đến với làng nghề được tham quan nơi sản xuất, lắng nghe câu chuyện đằng sau mỗi sản phẩm thủ công, tham gia một vài công đoạn sản xuất. Đổi lại, các làng nghề có thêm cơ hội giới thiệu, quảng bá các sản phẩm của địa phương, thu hút khách xem, mua về làm quà, thậm chí thúc đẩy hội nhập, giao thương quốc tế.

Mai Linh - Nhật Chi