Nghệ sĩ Nguyễn Trường - Người níu giữ thanh âm đại ngàn

Nghệ sĩ Nguyễn Trường dành hơn 40 năm nghiên cứu, sưu tầm và chế tác nhạc cụ truyền thống Tây Nguyên

Từ thanh âm buôn làng đến những sáng tạo từ tre nứa

Hơn bốn thập niên đã trôi qua, nghệ sĩ Nguyễn Trường (phường Buôn Ma Thuột, tỉnh Đắk Lắk)vẫn nhớ như in tiếng tù và của một người già Ê Đê trong chuyến đi đến vùng M’Đrắk. Âm thanh phát ra từ chiếc sừng trâu thô mộc khiến ông ngạc nhiên, thôi thúc tìm hiểu cấu tạo và nguyên lý phát âm của loại nhạc cụ dân gian này.

Vốn được đào tạo âm nhạc bài bản, ông bắt đầu học cách thổi tù và, nghiên cứu cách tạo âm và tìm hiểu những nhạc cụ gắn bó với đời sống cộng đồng.

Qua những chuyến đi đến buôn làng, ông nhận ra rằng từ ống tre, quả bầu khô đến sừng trâu, dưới bàn tay khéo léo của người dân đều có thể trở thành nhạc cụ. Đằng sau những thanh âm tưởng chừng giản dị ấy là tri thức, kinh nghiệm và sức sáng tạo được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Năm 1981, sau khi tốt nghiệp Trường Âm nhạc Huế, ông Trường về công tác tại Đoàn Ca múa dân tộc Đắk Lắk. Những năm tháng biểu diễn, tiếp xúc với nghệ nhân và trải nghiệm đời sống buôn làng giúp ông hiểu sâu hơn sự phong phú của âm nhạc Tây Nguyên.

Ngay cả khi chuyển sang giảng dạy chuyên ngành violin tại Trường Cao đẳng Văn hóa Nghệ thuật Đắk Lắk, niềm say mê nhạc cụ dân gian vẫn luôn thôi thúc ông tìm tòi, sáng tạo.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường chơi cây đàn violin tre

Từ chiếc tù và sừng trâu, ông nảy ra ý tưởng sử dụng tre nứa để chế tác nhạc cụ thay thế. Ông thử nghiệm với thân tre, gốc rễ tre, kiên trì đẽo gọt và điều chỉnh để tạo ra những chiếc tù và có âm sắc gần với nguyên bản.

Với ông, thay đổi vật liệu không chỉ là thử thách kỹ thuật mà còn là cách góp phần hạn chế việc sử dụng sừng, ngà và các bộ phận của động vật hoang dã, hướng đến việc gìn giữ âm thanh truyền thống bằng những vật liệu gần gũi với thiên nhiên.

Một lần khác, tiếng mõ tre lốc cốc theo đàn bò trên triền đồi lại mở ra cho ông hướng sáng tạo mới. Từ âm thanh quen thuộc ấy, ông đặt câu hỏi liệu những chiếc mõ tre có thể kết hợp thành một bộ đàn để diễn tấu giai điệu hay không.

Nghĩ là làm, ông tìm đến các buôn làng, sưu tầm mõ tre mang về nghiên cứu. Từ cấu tạo của những chiếc mõ dân gian, ông lựa chọn các ống tre có độ dài, đường kính khác nhau, rồi đẽo gọt, lắp ráp và điều chỉnh cao độ theo thang âm Tây Nguyên.

Qua nhiều lần thử nghiệm, bộ đàn mõ tre dần hoàn thiện, có thể diễn tấu giai điệu mà vẫn giữ được chất âm mộc mạc vốn có.

Năm 2018, sau khi nghỉ hưu, nghệ sĩ Nguyễn Trường dành nhiều thời gian hơn cho việc nghiên cứu, sưu tầm và chế tác nhạc cụ.

Những cây đàn violin tre do nghệ sĩ Nguyễn Trường chế tác

Tre nứa được ông lựa chọn kỹ, xử lý chống mối mọt trước khi tạo hình, chỉnh âm. Mỗi nhạc cụ ra đời là kết quả của quá trình thử nghiệm bền bỉ, cùng niềm say mê khám phá những khả năng mới của vật liệu truyền thống.

Trao truyền thanh âm cho thế hệ tiếp nối

Không dừng lại ở việc phục dựng nhạc cụ dân gian, nghệ sĩ Nguyễn Trường còn tìm cách kết hợp chất liệu truyền thống với nhạc cụ hiện đại.

Và một trong những sáng tạo đáng chú ý của ông là cây đàn violin làm từ tre, kết tinh kinh nghiệm nhiều năm giảng dạy nhạc cụ phương Tây với tình yêu dành cho vật liệu của núi rừng.

Ý tưởng chế tác violin tre xuất phát từ trăn trở của người thầy khi chứng kiến những học sinh có hoàn cảnh khó khăn mong muốn học đàn nhưng không dễ mua được nhạc cụ. Trong khi đó, tre nứa là vật liệu quen thuộc, sẵn có ở Tây Nguyên. Ông nghĩ đến việc tận dụng nguồn nguyên liệu này để tạo ra cây đàn có thể phục vụ việc học tập và thực hành âm nhạc.

Tuy nhiên, violin đòi hỏi độ chính xác cao, trong khi tre có đặc tính khác với các loại gỗ thường dùng để làm đàn. Từ khâu lựa chọn nguyên liệu, tạo dáng thân đàn đến điều chỉnh âm thanh, ông đều phải kiên trì thử nghiệm. Sau hơn một năm miệt mài, cây violin tre với bốn dây son, rê, la, mi hoàn thành.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường hướng dẫn học trò thực hành nhạc cụ truyền thống của người Ê Đê

Năm 2021, ông được Tổ chức Kỷ lục Việt Nam ghi nhận là người đầu tiên chế tác đàn violin tre. Thành quả này không chỉ đánh dấu một sáng tạo cá nhân mà còn cho thấy khả năng ứng dụng của tre nứa trong chế tác nhạc cụ, đồng thời mở thêm hướng tiếp cận âm nhạc từ vật liệu gần gũi với đời sống.

Cùng với những sáng tạo mới, nghệ sĩ Nguyễn Trường còn tìm hiểu, cải tiến một số nhạc cụ truyền thống ít còn hiện diện trong sinh hoạt cộng đồng như đàn B’rôh, đàn goong…

Ông nghiên cứu điều chỉnh cấu tạo, bổ sung thiết bị hỗ trợ âm thanh để các nhạc cụ có thể độc tấu hoặc hòa tấu cùng nhạc cụ hiện đại. Dù được cải tiến, những nhạc cụ này vẫn giữ nét riêng trong âm sắc và đặc trưng của âm nhạc Tây Nguyên.

Theo ông, chế tác được một nhạc cụ mới đã khó, nhưng làm sao để nhạc cụ ấy có người học, người chơi và tiếp tục hiện diện trong đời sống buôn làng còn khó hơn. Bởi vậy, bên cạnh nghiên cứu, sưu tầm và chế tác, ông dành thời gian hướng dẫn học sinh người Ê Đê, M’Nông và các dân tộc thiểu số tìm hiểu nhạc cụ truyền thống.

Trong những buổi học, các em được làm quen với tre nứa, tập đẽo gọt, tạo âm và thực hành diễn tấu chiêng tre, Ching Kram, Đing pơng cùng một số nhạc cụ khác.

Từ chỗ chỉ biết đến nhạc cụ qua những dịp sinh hoạt cộng đồng, các em từng bước hiểu cách tạo ra âm thanh, học chế tác và tập chơi những giai điệu quen thuộc. Sau nhiều tháng rèn luyện, một số em đã có thể tự tay làm và trình diễn nhạc cụ.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường trình diễn đàn đá trong không gian lưu giữ nhạc cụ dân tộc của mình

Những buổi học không chỉ truyền đạt kỹ năng mà còn giúp các em hiểu hơn về giá trị văn hóa của dân tộc mình. Khi biết làm, biết chơi nhạc cụ, các em có thêm cơ hội tiếp nối những thanh âm từng gắn bó với đời sống cộng đồng, thay vì chỉ biết đến chúng qua lời kể hay những dịp trình diễn.

Nghệ sĩ Nguyễn Trường chia sẻ: “Muốn giữ gìn nhạc cụ truyền thống cần có người chế tác, nghệ nhân biểu diễn, người truyền dạy và thế hệ tiếp nối. Cùng với đó là sự quan tâm, hỗ trợ để hoạt động truyền dạy được duy trì lâu dài. Bởi nếu chỉ lưu giữ nhạc cụ mà thiếu người thực hành, những thanh âm từng gắn bó với đời sống buôn làng sẽ dần trở nên xa lạ.

Tôi mong muốn các nhạc cụ truyền thống Tây Nguyên có thể trở thành nội dung học năng khiếu trong trường học, để học sinh được tiếp xúc từ sớm. Khi một em biết làm đàn, biết chơi nhạc cụ thì có thể hướng dẫn lại cho các bạn trong buôn làng. Có như vậy, những thanh âm truyền thống mới có thêm người tiếp nối”.

Hơn 40 năm gắn bó với Đắk Lắk, từ tiếng tù và sừng trâu đến tiếng mõ tre trên cổ bò, nghệ sĩ Nguyễn Trường đã tìm thấy trong những âm thanh bình dị cả một thế giới âm nhạc để khám phá.

Với ông, giá trị của mỗi nhạc cụ không chỉ nằm ở âm thanh được tạo ra mà còn ở khả năng kết nối con người với văn hóa cội nguồn. Và khi những đôi tay trẻ tiếp tục học cách chế tác, diễn tấu, thanh âm đại ngàn sẽ có thêm cơ hội ngân vang trong đời sống hôm nay.