Nghịch lý đáng lo của TP.HCM

Là đô thị đông dân nhất cả nước, TP.HCM có gần 14 triệu người, tương đương khoảng 14% dân số cả nước. Thành phố cũng là đầu tàu kinh tế khi đóng góp khoảng 1/4 GPD và hơn 1/3 tổng thu ngân sách quốc gia.

Trái ngược với quy mô dân số và sự phát triển về kinh tế, mức sinh tại TP.HCM lại duy trì ở mức thấp trong nhiều năm. Năm 2023, tổng tỷ suất sinh của TP.HCM chỉ khoảng 1,32 con/phụ nữ, trước khi tăng nhẹ lên khoảng 1,51 con/phụ nữ vào năm 2025. Dù có dấu hiệu phục hồi, TP.HCM đang là địa phương có tỷ suất sinh thấp nhất cả nước và cách xa mức sinh thay thế 2,1 con/phụ nữ.

Theo các chuyên gia, dòng người nhập cư lớn đang giúp thành phố duy trì quy mô dân số và nguồn lao động. Tuy nhiên, lợi thế về lực lượng lao động của siêu đô thị sẽ đứng trước áp lực lớn dần nếu tỷ suất sinh thấp tiếp tục kéo dài và mức độ già hóa dân số diễn ra ngày càng nhanh.

3 xu hướng đáng lo ngại

Trao đổi với Tri Thức - Znews, ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, nhận định mức sinh 1,51 con/phụ nữ của TP.HCM hiện chưa đủ để duy trì sự thay thế giữa các thế hệ nếu xu hướng này kéo dài. Tuy nhiên, ông Trung cho rằng cần phân biệt giữa mức sinh và quy mô dân số.

TP.HCM vẫn có quy mô dân số lớn nhờ tỷ lệ dân nhập cư cao. Thành phố tiếp tục thu hút người dân, lao động từ nhiều địa phương đến sinh sống, học tập và làm việc. Vì vậy, trong ngắn hạn, mức sinh thấp chưa ảnh hưởng đáng kể đến quy mô dân số.

Một bộ phận người trẻ kết hôn và sinh con muộn do thời gian học tập, lập nghiệp kéo dài, yêu cầu về việc làm và thu nhập... Ảnh: Phương Lâm.

Tuy nhiên, về lâu dài, mức sinh thấp tiếp tục duy trì sẽ làm thay đổi rõ rệt cơ cấu dân số. Ông Trung đề cập đến mốc 10 - 20 năm nữa, nếu mức sinh thấp tiếp tục kéo dài, TP.HCM có thể đồng thời đối mặt với ba xu hướng:

Tỷ trọng trẻ em giảm;
Tốc độ già hóa tăng;
Áp lực duy trì lực lượng lao động ngày càng lớn.

“Vấn đề không chỉ là có bao nhiêu người, mà quan trọng hơn là cơ cấu dân số có cân đối hay không và thành phố có đủ nguồn nhân lực để phát triển hay không”, ông Trung nói.

Lý giải tình trạng nhiều người trẻ tại đô thị không sinh đủ hai con, ông Trung cho rằng không nên nhìn vấn đề theo hai thái cực là “không muốn sinh con” hoặc “chỉ trì hoãn sinh con”. Thực tế có sự đan xen của cả hai.

Già hoá dân số sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến nguồn lao động tương lai của TP.HCM. Ảnh minh họa: Cottonbro Studio/Pexels.

Một bộ phận người trẻ kết hôn và sinh con muộn do thời gian học tập, lập nghiệp kéo dài, yêu cầu về việc làm và thu nhập cao hơn, trong khi chi phí nuôi dạy con, nhà ở và dịch vụ chăm sóc trẻ em ngày càng trở thành áp lực.

Đáng chú ý, giữa mong muốn sinh con và số con thực tế có thể xuất hiện khoảng cách. Một người có thể mong muốn có hai con nhưng trì hoãn việc sinh vì chưa thấy điều kiện phù hợp. Khi tuổi sinh con tăng, khoảng thời gian để thực hiện mong muốn này cũng ngắn lại.

Ông Trung cũng lưu ý không nên đồng nhất mức sinh thấp với một nhóm thu nhập hay học vấn cụ thể. Nguyên nhân quan trọng hơn là tổng hợp các chi phí và cơ hội bị mất đi khi sinh, nuôi con.

Một gia đình trẻ tại TP.HCM có thể cùng lúc phải giải quyết bài toán nhà ở, việc làm ổn định, chi phí chăm sóc và giáo dục con, thời gian dành cho con, việc làm của phụ nữ sau sinh và sự hỗ trợ từ gia đình. Khi những yếu tố này chưa thuận lợi, quyết định sinh con và sinh con thứ hai dễ bị trì hoãn hoặc không thực hiện được.

Giải bài toán khuyến sinh cho TP.HCM

TP.HCM đã triển khai nhiều chính sách nhằm khuyến khích người dân sinh đủ hai con. Theo ông Trung, cần đánh giá hiệu quả chính sách trong khoảng thời gian đủ dài, thay vì kỳ vọng một chính sách hỗ trợ trực tiếp có thể nhanh chóng làm thay đổi tổng tỷ suất sinh của cả thành phố.

Nghị quyết số 32/2025/NQ-HĐND của HĐND TP.HCM quy định hỗ trợ một lần 5 triệu đồng đối với phụ nữ sinh đủ hai con trước 35 tuổi, đồng thời có chính sách hỗ trợ tầm soát trước sinh, tầm soát sơ sinh cho một số nhóm đối tượng. Chính sách đã có hiệu lực từ ngày 1/9/2025.

Ông Trung cho rằng khoản hỗ trợ tài chính này chỉ là một phần của bài toán. Quyết định sinh con chịu tác động của cả hệ sinh thái chính sách, từ nhà ở, việc làm, thu nhập, thời gian chăm sóc con đến dịch vụ giữ trẻ, giáo dục, y tế, môi trường sống và sự chia sẻ trách nhiệm chăm sóc con giữa các thành viên gia đình.

Ông Phạm Chánh Trung, Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM. Ảnh: NVCC.

Do đó, thành phố cần tiếp tục hoàn thiện chính sách theo hướng đồng bộ và theo vòng đời, để người dân được hỗ trợ không chỉ tại thời điểm sinh con mà trong suốt quá trình mang thai, sinh, nuôi dưỡng và chăm sóc trẻ.

"TP.HCM không nên đặt vấn đề giữa việc lập tức đưa mức sinh trở lại 2,1 con/phụ nữ và ngăn mức sinh tiếp tục giảm. Hai mục tiêu này có thể được thực hiện theo từng giai đoạn", ông Trung nhấn mạnh.

Trước mắt, thành phố cần giữ vững xu hướng phục hồi mức sinh, không để mức sinh giảm sâu, đồng thời từng bước thu hẹp khoảng cách với mức sinh thay thế. Việc tổng tỷ suất sinh tăng từ 1,32 con/phụ nữ năm 2023 lên khoảng 1,51 con/phụ nữ năm 2025 là tín hiệu tích cực nhưng chưa đủ để khẳng định xu hướng đảo chiều bền vững.

Để tạo chuyển biến rõ hơn, theo ông Trung, thành phố cần tập trung vào ba nhóm giải pháp:

Giảm chi phí và rủi ro khi sinh, nuôi con;
Tạo điều kiện để phụ nữ và các cặp vợ chồng trẻ cân bằng việc làm với gia đình;
Xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ gia đình từ trước hôn nhân, thai kỳ, sinh con, chăm sóc trẻ đến chăm sóc sức khỏe lâu dài.

“Mục tiêu cuối cùng không phải là tạo áp lực để người dân phải sinh con, mà là để những người mong muốn có hai con có thể thực hiện được mong muốn đó”, ông Trung cho hay.

Theo Chi cục trưởng Chi cục Dân số TP.HCM, khi việc kết hôn, sinh và nuôi dạy con không còn trở thành một “rủi ro” quá lớn đối với gia đình trẻ, chính sách dân số mới có khả năng tạo ra thay đổi bền vững. Đây là nhiệm vụ dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của ngành y tế, các cơ quan quản lý, doanh nghiệp và cộng đồng.