Ngôi đền gần 200 năm lưu giữ nỗi sợ của người Thăng Long xưa

Giữa những cửa hàng san sát, dòng xe cộ tấp nập trên phố Hàng Điếu, cổng đền Hỏa Thần (Hỏa Thần từ) hiện ra khiêm nhường với mái đao cong vút. Bước qua cổng, sự náo nhiệt của phố phường dường như lùi lại phía sau, nhường chỗ cho khoảng sân nhỏ, những nếp mái cổ kính, hương trầm và không gian thờ tự trang nghiêm.

Ít người biết rằng, nơi đây lưu giữ một tín ngưỡng đặc biệt trong đời sống tâm linh của người Thăng Long xưa: thờ vị thần cai quản lửa, cầu mong ngăn ngừa hỏa hoạn và bảo vệ cuộc sống bình yên.

Từ nỗi ám ảnh hỏa hoạn đến tín ngưỡng thờ thần

Với cư dân Thăng Long, lửa vừa là nguồn sống, vừa là mối hiểm họa thường trực. Lửa giúp nấu ăn, sưởi ấm, phục vụ các nghề thủ công và hoạt động sản xuất. Nhưng chỉ một đốm lửa mất kiểm soát cũng có thể thiêu rụi nhà cửa, của cải, thậm chí cướp đi sinh mạng của cả một khu phố.

Thăng Long xưa là đô thị của những phường nghề, phố chợ. Nhà cửa phần lớn được dựng từ gỗ, tre, nứa, mái lợp vật liệu dễ bắt lửa. Những ngôi nhà liền kề, đường ngõ nhỏ hẹp khiến hỏa hoạn có thể nhanh chóng lan rộng.

Theo nghiên cứu về tín ngưỡng thờ thần linh của thị dân Thăng Long - Hà Nội, các vụ cháy lớn từng được ghi nhận vào những năm 1619, 1631. Riêng năm 1828, hai vụ hỏa hoạn đã thiêu hủy hàng trăm rồi hơn 1.400 ngôi nhà tại nhiều thôn, phường.

Đối diện với hiểm họa ấy, cư dân kinh thành không chỉ tìm cách phòng bị mà còn gửi gắm niềm tin vào sự bảo trợ của thần linh. Từ đó, hình thành việc thờ Hỏa Thần, vị thần được tin là có quyền năng chế ngự lửa, giúp con người tránh khỏi tai ương.

Đền Hỏa Thần tại số 30 Hàng Điếu được khởi dựng năm Minh Mệnh thứ 19 (1838), ban đầu là một ngôi miếu có quy mô khiêm tốn. Đến năm 1841, công trình được xây dựng kiên cố hơn; năm 1848 tiếp tục mở rộng với nhà Tiền tế và Phương đình.

Đáng chú ý, theo hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa, việc xây dựng đền có sự tham gia của những nho sĩ giữ trọng trách trong bộ máy quản lý hành chính Thăng Long thời Nguyễn.

Chi tiết này cho thấy tín ngưỡng thờ Hỏa Thần không đơn thuần xuất phát từ nhu cầu cầu cúng của từng cá nhân. Đó còn là mối quan tâm chung của cộng đồng đô thị trước một hiểm họa đe dọa cuộc sống và trật tự xã hội.

Trong quan niệm dân gian, mỗi hiện tượng tự nhiên đều có thể gắn với một sức mạnh siêu nhiên. Con người lập đền thờ thần không hẳn để tôn vinh sức tàn phá, mà để cầu mong sức mạnh ấy được điều hòa, không gây tai họa.

Bởi vậy, tín ngưỡng thờ Hỏa Thần chứa đựng một nghịch lý giàu ý nghĩa: con người thờ vị thần của lửa chính vì mong muốn được bảo vệ khỏi lửa.

Vị thần lửa và sự giao thoa của các tín ngưỡng

Đi sâu vào không gian thờ tự, đền Hỏa Thần mở ra một thế giới tâm linh phong phú, nơi nhiều lớp tín ngưỡng cùng hiện diện.

Vị thần được thờ chính là Quang Hoa Mã Nguyên Súy, được dân gian tôn kính như vị thần trông coi lửa và có khả năng trừ hỏa tai.

Theo truyền thuyết, Hỏa Thần vốn là Phật đăng, ngọn đèn nơi cửa Phật. Nhờ thường xuyên được nghe tụng kinh, thuyết pháp, ngọn đèn dần giác ngộ. Nhưng do bản tính nóng nảy, không giữ được giới luật, thần phải xuống trần, đầu thai vào nhà họ Phùng.

Sau quá trình tu luyện, thần đắc đạo, trở lại thiên giới, trở thành vị thần dưới quyền Ngọc Hoàng Thượng Đế, đảm nhận việc trừ tai họa do lửa gây ra.

Đây là câu chuyện mang tính huyền thoại, không phải một sự kiện lịch sử. Tuy nhiên, truyền thuyết lại chứa đựng những quan niệm sâu sắc về đạo đức và sự tu dưỡng của con người.

Ngọn lửa vốn nóng nảy, dữ dội, nếu không được chế ngự sẽ trở thành sức mạnh hủy diệt. Nhưng khi được điều phục, lửa lại có thể trở thành ánh sáng đem đến sự sống và điều tốt lành.

Có thể xem đó là một cách diễn giải biểu tượng của truyền thuyết: ngay cả sức mạnh tự nhiên cũng cần được đặt trong khuôn khổ của sự điều hòa và hướng thiện.

Theo hồ sơ Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), ngoài nơi thờ chính Hỏa Thần ở Cung cấm, khu Phương đình còn có các ban thờ Phật, Tam tòa Thánh Mẫu, các Cô Chầu, Đức Ông và những vị thần khác.

Điều đáng chú ý là các ban thờ này không xuất hiện đồng thời ngay từ khi ngôi đền được xây dựng. Chúng được bổ sung trong quá trình phát triển của di tích, phản ánh sự thay đổi và mở rộng nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng.

Đó là nét đặc trưng của đời sống tâm linh người Việt: một không gian thiêng có thể dung chứa nhiều hình thức thờ phụng, đáp ứng những mong cầu khác nhau về sự bình an, sức khỏe, gia đình và cuộc sống.

Nếu Phật giáo hướng con người đến lòng từ bi, sự giác ngộ, tín ngưỡng thờ Mẫu đề cao sự chở che, sinh dưỡng, thì việc thờ Hỏa Thần gửi gắm ước vọng tránh tai ương. Mỗi hình thức thờ phụng có bản sắc riêng nhưng có thể cùng hiện diện trong một không gian tín ngưỡng dân gian.

Từ niềm tin thần linh đến trách nhiệm với cộng đồng

Giữa Cung cấm, tượng Hỏa Thần được đặt trang trọng trong khám thờ chạm rồng. Vị thần mang dáng vẻ uy nghiêm, khuôn mặt phương phi, mặc long bào. Hai bên có tượng thị giả, thường được gọi là Thiên Lý Nhãn và Thuận Phong Nhĩ, những nhân vật mang quyền năng nhìn xa, nghe rộng trong thế giới huyền thoại.

Theo một câu chuyện dân gian được ghi lại trong sách "Đường phố Hà Nội", trước đây đền từng có quả chuông đồng lớn. Mỗi khi xảy ra hỏa hoạn, người dân thỉnh chuông với niềm tin Hỏa Thần sẽ nghe thấy và đến trừ tai họa.

Dưới góc nhìn tín ngưỡng, tiếng chuông là lời thỉnh cầu gửi tới thần linh. Nhưng nhìn từ đời sống cộng đồng, hình ảnh ấy còn gợi liên tưởng đến sự cảnh báo, thức tỉnh và tập hợp con người khi hiểm họa xảy ra.

Đặc biệt, tín ngưỡng thờ Hỏa Thần không đồng nghĩa với việc chỉ trông chờ vào sức mạnh siêu nhiên.

Trong nghiên cứu Tín ngưỡng thờ cúng một số thần linh của thị dân Thăng Long - Hà Nội (qua tài liệu văn bia), tác giả Nguyễn Thị Thanh dẫn nội dung bia tại đền, dựng năm Thiệu Trị thứ nhất (1841), nhấn mạnh rằng hỏa hoạn đều phải có biện pháp ứng phó và gắn với trách nhiệm quản lý.

Trải qua gần hai thế kỷ, đền Hỏa Thần đã chứng kiến nhiều biến động của Hà Nội. Không gian phố cổ thay đổi, nhà cửa mọc lên san sát, ngôi đền dần khuất giữa nhịp sống đô thị. Tuy nhiên, những giá trị tín ngưỡng và ký ức cộng đồng vẫn được lưu giữ qua hệ thống tượng thờ, bia đá, hoành phi, câu đối cùng các đạo sắc phong qua nhiều triều Nguyễn.

Năm 1996, đền được xếp hạng di tích quốc gia. Công trình tiếp tục được trùng tu, tôn tạo và duy trì các nghi lễ truyền thống, trong đó có lễ tưởng niệm ngày hóa của Đức Hỏa Thần.

Giữa phố phường Hà Nội hôm nay, đền Hỏa Thần vẫn lặng lẽ hiện diện như một dấu nối giữa niềm tin xưa và nhận thức hiện đại. Sau những lớp khói hương và câu chuyện thần linh, điều còn lại có lẽ chính là khát vọng bình an, một giá trị chưa bao giờ cũ trong đời sống con người.