Ngũ xã Trà Kiệu hội tụ giá trị truyền thống

Lễ tế cáo các bậc tiền hiền Ngũ xã Trà Kiệu trong ngày 25/4/2026. Ảnh: BẤT NHI

Tự hào đất thiêng

Ông Nguyễn Thanh Tài, Chủ tịch Hội đồng Chư tộc Ngũ xã Trà Kiệu cho biết, lễ hội kỷ niệm 555 năm tiền nhân mở cõi đã được thống nhất tổ chức vào ngày 25 và 25/4/2026, nhằm ngày Giỗ Tổ Hùng Vương.

Theo các nhà nghiên cứu sao lục ghi nhận, Trà Kiệu nguyên là một trong ba làng lớn nhất Quảng Nam, tục truyền với câu “nhất Trà Kiệu, nhì La Qua, ba Tú Tràng”: về sau phát triển thành các làng xã mới như Trà Kiệu Trung, Trà Kiệu Đông, Trà Kiệu Tây, Trà Kiệu Nam và Trà Kiệu Thượng. Nên gọi Ngũ xã là dấu tích đến nay, thực tế khởi nguyên chỉ là một xã mà lập đất.

Những tiền hiền Trà Kiệu xưa, từ thời Hồng Đức (1470 - 1497) đã có 13 vị được lệnh dời đến đất Chiêm Thành, lập đất mở làng thành xã Trà Kiệu thuộc huyện Hy Giang phủ Thăng Hoa. Lần lượt các đời sau triều Lê, Trà Kiệu mở rộng vị thế, 13 vị tiền hiền đều được phong tước Bá, lập bài vị, nên làng được cho vào phụ giới, gọi là Nội phủ Trà Kiệu, con cháu đều được lập điền bạ.

Tuy nhiên giai đoạn binh biến triều Tây Sơn, loạn lạc can qua liên tục đã hủy hoại hết các công trình thờ tự, bài vị 13 tiền hiền… Mãi đến năm Minh Mạng thứ 5 (1824), dân xã mới xây dựng từ đường Ngũ xã mới, lập bài vị và thiết đặt 6 mẫu ruộng thờ, bổ sung thêm 4 vị tổ của các tộc họ tiếp theo. Việc thờ tự các bậc tiền hiền cùng lịch sử khai hoang mở đất của Ngũ xã Trà Kiệu mới dần dần được đánh giá khôi phục.

Năm Khải Định thứ 8 (1923), bộ Lễ triều Nguyễn mới có sự xem xét phong tặng Thần sắc, khoản khai canh khai khẩn cho Ngũ xã Trà Kiệu. Viên hào các tộc ở các làng thuộc tổng Mậu Hòa Trung huyện Duy Xuyên mới trình báo lịch sử hình thành cùng những dữ liệu tiền hiền Ngũ xã Trà Kiệu, từ ban đầu có 1 xã rộng lớn dần thu gọn lại hơn 1.500 mẫu đất, nhân đinh hơn 940 người.

Tính ra sau hơn 450 năm mở mang ruộng đất, Ngũ xã Trà Kiệu đã là nơi hội tụ dân chúng, nông nghiệp phát triển, con cháu hiếu học thành tài.

Tiến sĩ Trần Đình Hằng (Phân viện Văn hóa nghệ thuật tại Huế) chia sẻ, các dữ liệu sưu tra về Ngũ xã Trà Kiệu, nhất là các văn bản vào triều Nguyễn và tờ khai năm Khải Định thứ 8, đều là chứng cứ rõ ràng về các giá trị lịch sử truyền đời, của 13 vị tiền hiền và 4 tộc hậu hiền đất Ngũ xã Trà Kiệu.

Triều Nguyễn coi trọng phong hóa, động viên văn hóa làng xã và dòng họ, từ đó ghi nhận, chứng thực những giá trị lịch sử Ngũ xã Trà Kiệu, gắn liền những thiết chế văn hóa cộng đồng trong cư dân, từ đạo hiếu kính tổ tiên cha mẹ đến chăm sóc hậu thế, hòa thuận làng xã, lấy tinh thần hiếu học và tính cách cởi mở của con người làng quê Quảng Nam làm tiêu chí xây dựng, phát huy tinh thần Ngũ xã Trà Kiệu.

Đến nay, trải qua 555 năm hình thành mở đất, vùng Trà Kiệu đã trở thành miền đất thiêng liêng trong văn hóa dân cư, con cháu tiếp tục cùng nhau gắn bó phát triển.

Tiếp bước hành trình di sản

Đại diện chư tộc Ngũ xã Trà Kiệu tại kỳ lễ tế năm 2025. Ảnh: BẤT NHI

Theo ông Nguyễn Thanh Tài, hoạt động Ngũ xã Trà Kiệu được chính thức xác lập sau khi đất nước thống nhất, thông qua việc thành lập Hội đồng Chư tộc Ngũ xã nhằm duy trì việc phụng thờ và bảo vệ các di tích lịch sử, nỗ lực điều hướng các thế hệ tiếp sau biết được tinh thần cha ông mà phát huy.

Lần lượt qua 9 nhiệm kỳ, Hội đồng Chư tộc Ngũ xã đã duy trì được lễ nghi tiết chế về thờ phụng các tộc khai cơ tiền hiền, khai quốc công thần, hậu hiền ngũ xã, tổng cộng 64 tộc và 70 vị tổ tại vùng đất này, trong đó có 38 vị tổ có sắc phong của các vua triều Nguyễn.

Điểm nhấn của lịch sử phát triển vùng Trà Kiệu, chính là nhà thờ Ngũ xã đã được công nhận di tích văn hóa quốc gia. Sau nhiều lần xây dựng, trùng tu vì những ảnh hưởng bởi chiến tranh ly loạn, nhà thờ được tạo lập lại từ năm 1955 và duy trì bảo tồn đến nay, trở thành một thiết chế văn hóa đặc thù cho tinh thần kết nối cộng đồng, gắn bó giữa người dân địa phương qua các thế hệ, giữa những người có danh vọng, tri thức, với người dân thôn dã lao động trong vùng Duy Xuyên Quảng Nam.

Tiếp nối những thành quả lao động phát triển suốt 555 năm, Ngũ xã Trà Kiệu hôm nay duy trì tinh thần “định xưa bảo nay” (xác định rõ vị thế người xưa, để bảo tồn phát huy ở hiện tại) để tiếp tục phát huy những tinh thần văn hóa, đạo đức xã hội bao đời.

Tiến sĩ Lưu Anh Rô (Hội Lịch sử Đà Nẵng) nhấn mạnh, lịch sử bám trụ của 13 vị thủy tổ Ngũ xã Trà Kiệu, là minh chứng cho hành động cha ông, tạo nền tảng xây dựng nên văn hóa Quảng Nam, từ danh xưng Hy Giang đến tên gọi Duy Xuyên.

Những giai đoạn lịch sử đấu tranh giữ làng giữ đất của các thế hệ con người Quảng Nam đã ghi đậm nét trong lịch sử Ngũ xã Trà Kiệu; mà nhà thờ Ngũ xã là công trình thực tế, vừa là di tích quốc gia làm bài học cho các thế hệ mai sau, vừa là nơi thực hành các lễ nghi giáo hóa, điều hướng cộng đồng với niềm tự hào về tiền nhân đến vai trò hiện tại, người dân là chủ thể quản lý bảo tồn, phát huy các giá trị di sản.

Ông Nguyễn Thành Tài cho rằng, sự kiện cúng lễ 555 năm Ngũ xã Trà Kiệu, vì thế sẽ thêm một lần nữa, định vị những giá trị lịch sử cha ông trên vùng đất này, và đặt ra những thách thức, yêu cầu mới cho các thế hệ người dân ở đây, trong bối cảnh đất nước đổi thay phát triển.

Về phương diện hành chính, tên xã có thể chuyển đổi, nhưng nền tảng phong hóa quê hương, tên làng từ Ngũ xã duy trì, thì chắc chắn phải được lưu truyền gìn giữ, tiếp tục là nguồn cảm xúc và tri thức cho các thế hệ trẻ hôm nay, tiếp tục phát huy tinh thần cha ông mà tiến bộ không ngừng.