Người nghệ nhân neo giữ di sản múa Kỳ lằn nơi biên viễn

Từ cậu bé say mê đến người giữ hồn điệu múa Kỳ lằn

Bước vào căn nhà nhỏ vang vọng tiếng trống, tiếng thanh la, chũm chọe tại xóm Bản Chu, chúng tôi thấy hình ảnh một người đàn ông rắn rỏi, cao gầy, khoảng gần 50 tuổi nhưng rất nhanh nhẹn, hoạt bát, đó chính là nghệ nhân múa Kỳ lằn Hoàng Văn Tuyên. Ông đang miệt mài, kiên nhẫn truyền dạy cho những thiếu niên trong xóm từng bước chân, mỗi động tác quay đầu, lắc vai, cách hòa mình vào âm nhạc để nhập vai một cách sống động nhất. Nhìn cách ông vừa giải thích, vừa thực hành động tác nhiều lần và những giọt mồ hôi lấm tấm trên trán dù thời tiết đang bước vào những ngày rét đậm có thể thấy niềm đam mê, tâm huyết và tình yêu mãnh liệt với điệu múa Kỳ lằn truyền thống. Ông như con tằm ngày ngày lặng lẽ nhả những sợi tơ vàng tô điểm cho cuộc đời thêm hương sắc, lưu giữ những giá trị văn hóa cho các thế hệ hôm nay và mai sau.

Em Triệu Chí Thông, 11 tuổi, xóm Bản Chu - một trong những học trò đang được nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên trực tiếp truyền dạy, chia sẻ: Ban đầu cháu thấy múa Kỳ lằn hơi khó, nhưng thầy Tuyên dạy rất tận tình. Thầy không chỉ dạy động tác, mà còn kể cho chúng cháu nghe về ý nghĩa của điệu múa. Thầy luôn động viên chúng cháu cố gắng. Cháu mong mình sẽ sớm múa giỏi như thầy để có thể biểu diễn tại các lễ hội và sau này còn truyền dạy cho các em nhỏ.

Nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên giới thiệu những nét độc đáo trên hoa văn đầu Kỳ lằn sử dụng trong điệu múa truyền thống.

Tranh thủ thời gian nghỉ giải lao của lớp truyền dạy, qua câu chuyện chúng tôi được nghe nghệ nhân Tuyên kể lại hành trình đến với điệu múa Kỳ lằn truyền thống bằng rất nhiều cảm xúc. Ông kể: Từ thuở mới 5 - 7 tuổi, vào những dịp lễ, Tết hay ngày 15/3 âm lịch, nghe tiếng trống, tiếng thanh la, chũm chọe quen thuộc vang vọng đầu làng là tôi bỏ cả ăn để chạy ra xem các bác, các chú trong xóm múa Kỳ lằn. Đến khoảng 8 - 10 tuổi dù chỉ là người phục vụ trang phục, phụ giúp đội múa nhưng tôi không ngừng học hỏi, thực hành các động tác múa. Những trận đòn vì mải mê luyện tập hay quên việc nhà đối với tôi khi ấy dường như không còn ý nghĩa gì khi đặt cạnh sức hấp dẫn mãnh liệt của những điệu nhảy, những màn biểu diễn mãn nhãn của “sư tử mèo”. Đến năm 15 tuổi, tôi đã là một thành viên chính thức, vững vàng trong đội múa Kỳ lằn của xóm, góp phần giữ gìn một nét đẹp văn hóa truyền thống độc đáo.

Nét đặc sắc trong mỗi động tác múa của Kỳ lằn tạo nên ấn tượng khó quên cho người xem chính là sự hòa quyện giữa âm thanh, động tác múa thể hiện các sắc thái phong phú. Tiếng trống, tiếng thanh la lúc hùng tráng, mạnh mẽ, lúc dồn dập, khi thì khoan thai, êm dịu, nhẹ nhàng và thay đổi căn cứ theo những điệu múa Kỳ lằn. Những điệu múa của Kỳ lằn cũng thay đổi theo các lễ nghi, như: khi chào bàn thờ thần đầu sư tử mèo cúi thấp, múa nhẹ nhàng, kính cẩn để tỏ lòng tôn kính; bái lễ các mâm cỗ bày tại hội thì các động tác múa khỏe khoắn, bước chân di chuyển liên tục cầu mong mùa màng tươi tốt và mang lại sự bình yên, may mắn cho gia chủ, cho bản làng, quê hương. Nhưng đang múa khoan thai, ôn hòa có thể thay đổi sang sắc thái khẩn trương, động tác mạnh khi thi đấu với Kỳ lằn khác, điệu múa linh hoạt lúc vờn, lúc chọi, lúc chồm lên mạnh mẽ… rất uyển chuyển, đẹp mắt thu hút người xem cũng cuốn theo những thay đổi trạng thái, cảm xúc theo từng động tác múa Kỳ lằn.

Hơn 40 năm gắn bó với điệu múa Kỳ Lằn, từ một cậu bé say mê xem rồi miệt mài học hỏi, tự mình thực hành từng bước chân, đến khi trở thành “linh hồn” của những màn trình diễn của xóm, của địa phương là một hành trình dài của sự kiên trì và cống hiến. Mong muốn lớn nhất của ông là giữ cho ngọn lửa điệu múa Kỳ lằn mãi cháy sáng giữa núi rừng biên viễn như một lời khẳng định về bản sắc văn hóa độc đáo, về tinh thần bất diệt của dân tộc.

Dấu ấn tài hoa và tâm huyết truyền lửa

Chưa được vinh danh bởi các danh hiệu chính thống nhưng nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên lại mang trong mình một thứ “danh hiệu” vô giá hơn, đó là sự gắn bó máu thịt với di sản, là sự thấu hiểu tinh tế từng đường nét, từng nhịp điệu của điệu múa Kỳ lằn. Sự tài hoa của nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên thể hiện qua từng động tác uyển chuyển, mạnh mẽ và khả năng biến hóa khôn lường, thổi hồn vào từng nhân vật, từ chú khỉ láu lỉnh đến sư tử mèo uy dũng. Hơn 4 thập kỷ miệt mài luyện tập và biểu diễn, ông đã tích lũy không chỉ kỹ thuật mà còn cả linh hồn của điệu múa. Ông không chỉ trình diễn, mà còn “sống” cùng điệu múa, biến từng bước chân, từng cái lắc vai thành lời kể về lịch sử, về văn hóa, về khát vọng của dân tộc.

Nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên, xóm Bản Chu, xã Phục Hòa hướng dẫn tỉ mỉ từng động tác của điệu múa Kỳ lằn cho học viên.

Giám đốc Bảo tàng tỉnh Ngô Thị Cẩm Châu cho biết: Năm 2025, đơn vị phối hợp tổ chức 2 lớp truyền dạy múa Kỳ lằn tại 2 xã Trùng Khánh, Phục Hòa. Trong đó, tại lớp truyền dạy ở xã Phục Hòa, nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên là một trong những nghệ nhân rất chủ động, tích cực và nhiệt tình tham gia truyền dạy kinh nghiệm trong biểu diễn múa Kỳ lằn. Ông hiểu rõ các động tác, các nghi thức khi múa Kỳ lằn, hiểu biết phong tục, tập quán và có uy tín trong cộng đồng tại địa phương. Đặc biệt, ông rất tâm huyết, tận tình truyền dạy, hướng dẫn cho các học viên. Qua đó, lớp truyền dạy múa sư tử mèo đạt được những kết quả tích cực: 100% học viên tham gia đạt yêu cầu, nắm vững kiến thức, kỹ năng, đủ khả năng biểu diễn và phục vụ các hoạt động văn hóa, lễ hội địa phương.

Điều tạo nên niềm tin yêu của nhân dân dành cho nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên còn nằm ở khả năng truyền dạy đầy sáng tạo và tâm huyết. Ông không chỉ là người thực hành điệu múa, mà còn là một người thầy tâm huyết, nhìn thấu sự tiếp thu của từng người học để có cách truyền dạy dễ hiểu, thực hành tốt cho học trò. Bên cạnh việc hướng dẫn tỉ mỉ từng động tác cơ bản, ông còn khéo léo lồng ghép những câu chuyện, những bài học về ý nghĩa văn hóa, về tinh thần đoàn kết ẩn chứa trong điệu múa. Đến nay, ông trực tiếp truyền dạy cho hơn 200 lượt người, trong đó, trên 150 thanh thiếu niên. Ông chia sẻ: Để điệu múa Kỳ lằn sống mãi cần có những người trẻ không chỉ nắm vững kỹ thuật mà còn cảm nhận và yêu mến nó bằng cả trái tim.

Trưởng xóm Bản Chu, xã Phục Hòa Hoàng Văn Chính không giấu được niềm tự hào khi nói về nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên: Ông Tuyên đã có thời gian đi quân ngũ, 7 năm công tác tại xã và hiện nay đang đảm nhiệm Trưởng Ban công tác Mặt trận xóm. Đặc biệt, ông Tuyên không chỉ là một người múa Kỳ lằn giỏi mà còn là một người giữ gìn văn hóa của xóm, của dân tộc Nùng. Ông dành cả tâm huyết, cả tuổi trẻ để dạy cho các cháu nhỏ để điệu múa này không bị mai một. Sự quý mến và tin tưởng của mọi người là minh chứng rõ nét cho vai trò và ảnh hưởng của nghệ nhân Tuyên trong cộng đồng.

Đối với người dân Bản Chu, nghệ nhân Tuyên không chỉ là người biểu diễn xuất sắc mà còn là một tấm gương sáng về sự tận tâm và tình yêu quê hương. Ông Nông Văn Tích, 65 tuổi, xóm Bản Chu vui vẻ nói: Mỗi lần nghe tiếng trống vang lên là chúng tôi biết anh Tuyên và các cháu đang tập luyện, nhất là thời gian trước Tết Nguyên đán, dịp nghỉ hè của học sinh. Ngày làm việc vất vả nhưng tối đến anh Tuyên vẫn say sưa, miệt mài dạy các cháu, ai cũng thấy ấm lòng. Anh Tuyên thực sự là người giữ hồn cho điệu múa truyền thống của xóm Bản Chu.

Nghệ nhân Hoàng Văn Tuyên không chỉ là người nghệ nhân tài hoa mà còn là hiện thân của sự tâm huyết, là sợi dây neo giữ di sản múa Kỳ lằn trước bao đổi thay của thời cuộc. Những bước chân ông đã đi, những giọt mồ hôi ông đã rơi, những thế hệ học trò ông đã dìu dắt…, tất cả hòa quyện lại, làm nên một “báu vật nhân văn sống” về tình yêu di sản, về ý thức bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc.

Xuân Lam