Người trẻ làm thiện nguyện: Lòng tốt cần nền tảng minh bạch

Trong bối cảnh những tranh cãi về sao kê, minh bạch trong hoạt động thiện nguyện liên tục dậy sóng dư luận, câu chuyện người trẻ làm thiện nguyện đang được nhìn nhận nhiều chiều hơn. Lòng tốt vẫn là điểm khởi đầu, nhưng để đi đường dài, thiện nguyện của người trẻ ngày càng cần được đặt trên nền tảng minh bạch, trách nhiệm và năng lực quản trị rõ ràng.

Giữa những ồn ào, tranh cãi xoay quanh câu chuyện sao kê, minh bạch trong hoạt động thiện nguyện thời gian gần đây, vẫn có những người trẻ âm thầm dấn thân, bền bỉ làm việc bằng niềm tin và trách nhiệm. Câu lạc bộ thiện nguyện An Phúc là một trong những nhóm như vậy.

Chị Tống Hoàng Anh (phường Lý Thường Kiệt, Hà Nội) là thành viên Câu lạc bộ thiện nguyện An Phúc - một nhóm đã hoạt động khoảng 17 năm, với nòng cốt là những người trẻ. Gắn bó suốt 8 năm qua, chị Hoàng Anh cùng các thành viên tham gia nhiều hoạt động hỗ trợ cộng đồng như xây trường học, xây cầu dân sinh, tổ chức Trung thu cho trẻ em vùng cao, trao quần áo, nhu yếu phẩm cho người dân khó khăn.

Hoạt động trên tinh thần thiện nguyện tự nguyện, bên cạnh việc đóng góp công sức, các thành viên còn kêu gọi nguồn lực từ bạn bè, người thân, các mối quan hệ xã hội. Tôn chỉ của nhóm là “tận tay, tận tâm”, mọi sự hỗ trợ đều phải đến đúng người, đúng hoàn cảnh. Trong nhiều năm qua, An Phúc triển khai hoạt động tại nhiều địa phương như Hà Giang, Lào Cai, Điện Biên, Quảng Bình, Quảng Trị…, với kinh phí chủ yếu từ những nhà hảo tâm đồng hành lâu dài. Mọi khoản thu - chi đều được công khai, minh bạch thông qua hình ảnh, chứng từ và các nền tảng trực tuyến.

Chia sẻ về lý do gắn bó với thiện nguyện, chị Hoàng Anh cho biết, điều níu giữ chị không chỉ là truyền thống gia đình mà còn là những giá trị tinh thần nhận lại sau mỗi chuyến đi. Khi trao đi sự sẻ chia, chị cảm nhận rõ niềm tin, sự gắn kết và cảm giác cân bằng trong cuộc sống. Những món quà nhỏ như quần áo, sách vở, bữa ăn hay vật dụng sinh hoạt, khi đến tay người cần giúp đỡ, mang lại niềm vui và ý nghĩa lớn hơn rất nhiều so với giá trị vật chất.

Theo chị Hoàng Anh, một xã hội sẽ tốt đẹp hơn khi mỗi người biết yêu thương và sẻ chia, nhưng để giữ được niềm tin cộng đồng, yếu tố then chốt vẫn là sự minh bạch. Người tham gia hay ủng hộ thiện nguyện cần tìm hiểu kỹ thông tin, theo dõi các hoạt động công khai và lựa chọn những tổ chức uy tín trước khi trao gửi niềm tin. Với những người trẻ còn do dự, chị cho rằng, mỗi sự đóng góp, dù nhỏ, đều đáng quý; quan trọng là tìm được môi trường phù hợp và làm việc bằng sự chân thành, bền bỉ để những giá trị tốt đẹp được lan tỏa lâu dài.

Theo các chuyên gia, minh bạch trong thiện nguyện không đơn thuần là công khai sao kê. Minh bạch là một quá trình, bao gồm việc làm rõ mục tiêu kêu gọi, cách thức tiếp nhận, phân bổ nguồn lực, thời gian thực hiện và kết quả cuối cùng.

Sao kê tài chính chỉ là một phần. Quan trọng hơn là việc giải thích rõ ràng, nhất quán và kịp thời để người đóng góp hiểu đồng tiền của mình được sử dụng ra sao. Khi thiếu minh bạch, không chỉ cá nhân tổ chức thiện nguyện chịu tổn thương, mà niềm tin cộng đồng cũng bị bào mòn, khiến những hoạt động thiện chí sau này gặp nhiều khó khăn hơn.

PGS. TS Phạm Mạnh Hà, chuyên gia tâm lý Trường Đại học Bách khoa Hà Nội cho rằng, thời gian gần đây có thể thấy rõ sự tham gia ngày càng đông đảo của người trẻ vào các hoạt động thiện nguyện. Đây là một chuyển dịch mang tính thế hệ, khi thiện nguyện không còn là sự “ban phát” của cá nhân giàu có hay các tổ chức lớn, mà dần trở thành một văn hóa dấn thân của giới trẻ. Người trẻ không chỉ đóng góp tiền bạc mà còn mang theo uy tín cá nhân, sức ảnh hưởng trên mạng xã hội và các giải pháp công nghệ vào hoạt động vì cộng đồng.

Tuy nhiên, theo ông, nhiều hoạt động thiện nguyện của người trẻ vẫn mang tính phong trào, nở rộ theo các “trend” hay sự kiện nóng, trong khi thiếu sự chuẩn bị cho những chương trình dài hơi, bền vững, nên chưa tạo được tác động xã hội lâu dài.

Lý giải sức hút của thiện nguyện với người trẻ, PGS. TS Phạm Mạnh Hà cho rằng, đó là nhu cầu khẳng định bản thân, tìm kiếm bản sắc thông qua các giá trị đóng góp cho xã hội, đồng thời là cảm giác hạnh phúc, ý nghĩa mà việc giúp đỡ người khác mang lại. Trong bối cảnh kỷ nguyên số khiến con người dễ cô đơn, thiện nguyện trở thành không gian để người trẻ kết nối với đời sống thực, sẻ chia và dấn thân.

Theo chuyên gia này, hạn chế lớn nhất của các nhóm thiện nguyện trẻ hiện nay là sự “đứt gãy” giữa lòng tốt và năng lực quản trị. Khi quy mô còn nhỏ, hoạt động thường diễn ra suôn sẻ, nhưng khi nguồn lực cộng đồng đổ về lớn, nhiều nhóm lúng túng trong điều phối, quản lý tài chính và đánh giá tác động, dễ phát sinh lãng phí và nghi ngờ từ nhà tài trợ.

Vấn đề minh bạch vì thế thường trở thành “điểm nóng”. Theo PGS Phạm Mạnh Hà, tiền trong thiện nguyện không chỉ là tiền, mà là niềm tin. Chỉ một sai sót nhỏ, nếu thiếu giải trình kịp thời, cũng có thể bị đẩy thành nghi vấn đạo đức, làm tổn thương lòng tin cộng đồng. Những sai sót phổ biến gồm báo cáo thu - chi thiếu hệ thống, chứng từ không đầy đủ và chậm công bố thông tin.

“Ranh giới giữa thiếu kinh nghiệm và làm tổn hại niềm tin cộng đồng nằm ở sự liêm chính và thái độ cầu thị. Sai sót có thể được chấp nhận nếu người làm thiện nguyện minh bạch, chủ động giải trình; ngược lại, sự né tránh và phản ứng cảm tính mới là yếu tố làm xói mòn nghiêm trọng lòng tin xã hội”, ông Phạm Mạnh Hà nhấn mạnh.

Về lâu dài, những lùm xùm minh bạch có thể dựng lên “bức tường” ngăn cách lòng tốt, khiến xã hội dè chừng trước các lời kêu gọi thiện nguyện, làm tổn hại cả những tổ chức làm thật và cuối cùng người yếu thế là đối tượng chịu thiệt thòi nhất.

Với người trẻ kêu gọi nguồn lực cộng đồng, PGS. TS Phạm Mạnh Hà lưu ý, cần ý thức rõ tiền quyên góp là tài sản công, không phải tiền cá nhân. Sự khắt khe của dư luận nên được xem là động lực giúp người trẻ trưởng thành hơn trong hành trình thiện nguyện. Để giữ được tinh thần trong sáng và sự bền vững, ông khuyến nghị 3 nguyên tắc: tách bạch tài khoản cá nhân và tài khoản thiện nguyện; phân rõ vai trò kêu gọi, quản lý và phê duyệt chi; coi việc bị chất vấn, yêu cầu giải trình là một phần tất yếu của minh bạch.

“Thiện nguyện không phải là cuộc dạo chơi của cảm xúc, mà là cam kết trách nhiệm lâu dài. Lòng tốt chỉ bền vững khi song hành cùng sự minh bạch và chuyên nghiệp”, PGS. TS Phạm Mạnh Hà khẳng định.

TS. Đặng Văn Cường, giảng viên luật hình sự, Khoa Luật và Lý luận Chính trị, Trường Đại học Thủy lợi cho biết, từ năm 2021, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 93/2021/NĐ-CP, cho phép cá nhân được đứng ra kêu gọi, vận động, tiếp nhận và phân phối tiền, hàng từ thiện. Tuy nhiên, nghị định này đặt ra những yêu cầu rất chặt chẽ nhằm bảo đảm tính công khai, minh bạch và hạn chế các tiêu cực có thể phát sinh.

Theo đó, nội dung kêu gọi từ thiện phải rõ ràng, tiền và hiện vật tiếp nhận phải được sử dụng đúng mục đích, đúng đối tượng. Cá nhân kêu gọi phải mở tài khoản ngân hàng riêng cho từng chương trình, ghi chép đầy đủ sổ sách, chứng từ, sao kê để công khai và sẵn sàng cung cấp khi cơ quan chức năng hoặc nhà tài trợ yêu cầu. Đồng thời, người đứng ra kêu gọi cần thông báo và phối hợp với chính quyền địa phương nơi cư trú và nơi tiếp nhận hỗ trợ để phục vụ công tác quản lý, giám sát. Nếu các tổ chức, cá nhân tuân thủ đúng quy định này, những tranh cãi và nghi ngờ không cần thiết sẽ được hạn chế ở mức thấp nhất.

“Kể từ khi Nghị định 93 có hiệu lực, mọi cá nhân, tổ chức tham gia vận động, tiếp nhận và phân phối từ thiện đều phải tuân thủ đầy đủ các quy định về thời gian tiếp nhận, giải ngân, quản lý tài sản, báo cáo tài chính và công khai thông tin. Trường hợp không chấp hành, tùy tính chất, mức độ và hậu quả, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu lợi dụng hoạt động từ thiện để trục lợi”, TS. Đặng Văn Cường nhấn mạnh.

Ông Cường cho biết thêm, pháp luật đã quy định rõ: hoạt động thiện nguyện không phải là một nghề và không được biến thành hoạt động tạo thu nhập. Cá nhân đứng ra kêu gọi từ thiện phải tự chi trả các chi phí tổ chức, trừ trường hợp có thỏa thuận trước với nhà tài trợ về việc trích một phần kinh phí và khoản chi này phải hợp lý, tiết kiệm, phù hợp với mặt bằng chung của xã hội và được công khai minh bạch. Bản chất của từ thiện là tặng cho tài sản nhằm hỗ trợ người gặp khó khăn, vì vậy mọi khoản chi đều phải được cân nhắc chặt chẽ, bảo đảm tối đa quyền lợi của người thụ hưởng.

TS. Đặng Văn Cường khuyến nghị, những cá nhân, đặc biệt là người trẻ, người có uy tín hoặc ảnh hưởng xã hội khi tham gia kêu gọi và tổ chức hoạt động từ thiện cần chủ động tìm hiểu, tuân thủ nghiêm các quy định của Nghị định 93. Việc chấp hành đầy đủ quy trình pháp lý không chỉ bảo vệ người làm thiện nguyện, mà còn góp phần giữ gìn niềm tin của cộng đồng và đảm bảo sự trong sáng, bền vững cho các hoạt động nhân ái.

Để thiện nguyện của người trẻ phát triển bền vững, cần song hành giữa trái tim nhiệt huyết và tư duy hệ thống. Người trẻ cần được trang bị kiến thức cơ bản về quản lý tài chính, pháp lý và truyền thông. Người trẻ không thiếu lòng tốt. Điều họ cần là sự đồng hành, hướng dẫn và một môi trường minh bạch để lòng tốt ấy không bị tổn thương bởi nghi ngờ hay hiểu lầm. Minh bạch không làm thiện nguyện khó hơn, mà giúp nó đi xa hơn. Khi lòng tốt đi cùng trách nhiệm, những bước chân đẹp của người trẻ sẽ không chỉ dừng lại ở cảm xúc nhất thời, mà trở thành giá trị bền vững cho xã hội.

Nội dung: Chung Thủy
Đồ họa: Đồng Toàn