Nhà khoa học giúp nông dân trồng nấm quý

Trồng nấm từ giá thể gỗ lim

Tôi biết nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky từ lâu, qua những lần nghe ý kiến tâm huyết đóng góp vào chiến lược phát triển nông nghiệp của địa phương. Khi được ông rủ lên thăm mô hình chuyển giao kỹ thuật trồng nấm lim xanh tại xã Tiên Lục, tôi nhận lời ngay mang theo cả sự tò mò. Dù ngoài 80 tuổi nhưng khi đặt chân đến khu vườn nhỏ dưới tán rừng, giọng người đàn ông ấy vẫn sang sảng, đi lại nhanh nhẹn, say sưa hướng dẫn bà con từng công đoạn. Mảnh vườn có hơn 8 nghìn phôi nấm này là của gia đình chị Nguyễn Thị Hưng, thôn Tráng Quán, xã Tiên Lục.

Ông Nguyễn Tiến Ky (đứng giữa) tại mô hình nấm lim xanh ở xã Tiên Lục.

Đến đây, ai cũng thích thú trước vẻ đẹp của cây nấm. Giữa thời tiết oi ả, khi bước vào khu vườn, cảm giác nắng nóng dịu đi, không gian thoang thoảng mùi thơm của nấm quý. Dưới vòm xanh tĩnh lặng, những tai nấm mọc lên tua tủa từ giá thể gỗ như những cành hoa được chạm khắc, khoác lên mình sắc nâu đậm nhạt đan xen, có cây vẫn còn viền trắng bao bọc. Thú vị là khi còn tươi, những cây nấm mềm mại nhưng khi phơi khô thì đanh lại và cứng cáp như gỗ. Với ưu điểm vượt trội, hiện nay, nấm lim xanh thu hoạch đến đâu bán hết đến đó, không đủ cung cấp nhu cầu của khách hàng.

Dẫn khách vào vườn, nhà khoa học giải thích từng thời kỳ của cây nấm và tại sao lại có sự khác biệt về màu sắc. Đây là mô hình đầu tiên ông đưa kỹ thuật trồng nấm lim xanh về xã Tiên Lục, chuyển giao cho chị Hưng.

Được biết, trong những lần phụ giúp anh trai vào sổ sách và xử lý các đầu mẩu gỗ lim tại thôn Tráng Quán, chị Hưng nhận thấy phế phẩm gỗ chỉ đem đốt làm than hoa thì thật lãng phí. Lim vốn là loại gỗ quý, nếu biết cách khai thác phế phẩm, giá trị kinh tế mang lại sẽ hoàn toàn khác biệt, nhất là có thể trở thành giá thể để trồng nấm lim xanh, một dược liệu quý hiếm. Lướt mạng, đọc báo, chị biết đến nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky và kết nối, bày tỏ nguyện vọng của mình. Nhờ ông trực tiếp “cầm tay, chỉ việc”, chị Hưng đã mạnh dạn trồng nấm lim xanh ngay dưới tán rừng lim, xà cừ của gia đình. Được trồng ở khoảnh đất ven sông độ ẩm cao, xung quanh che lưới, có hệ thống tưới nước tự động, chăm sóc tuân thủ nghiêm ngặt biện pháp kỹ thuật theo hướng dẫn, loài nấm quý đang từng ngày sinh sôi trên quê hương Tiên Lục.

Làm khoa học quên tuổi tác

Tham quan mô hình nấm lim xanh, ông Nguyễn Anh Tuấn, Chủ tịch Hội Nông dân xã Tiên Lục bày tỏ rất ấn tượng với mô hình. Bà con trong xã từ lâu đã trồng nấm nhưng đều là nấm ăn, chưa từng trồng nấm dược liệu. Tận dụng lợi thế diện tích tự nhiên rộng lớn, địa phương sẽ từng bước nhân rộng mô hình trồng nấm lim xanh, nâng cao thu nhập cho người dân.

Bắc Ninh có nhiều lợi thế về phát triển lâm nghiệp. Công nghệ trồng nấm trong nước đã có bước tiến vượt bậc, tự chủ được. Bởi vậy, ông mong mỏi chính quyền địa phương sẽ có những chính sách khuyến khích người dân trồng cây lim xanh. Trồng lim không chỉ là giữ lấy thứ gỗ quý mà còn phát triển nông nghiệp đa tầng, bảo vệ đất đai, môi trường cho muôn đời sau.

Lắng nghe lời nhận xét, ghi nhận từ cán bộ cơ sở, nhà khoa học rất phấn khởi. Với ông, hạnh phúc của một người làm khoa học chẳng gì bằng khi tri thức, chất xám và mồ hôi, tâm huyết của mình được đón nhận. Ở tuổi “xưa nay hiếm”, khi nhiều người đã chọn cho mình sự thảnh thơi, an yên thì người đàn ông ấy vẫn miệt mài cống hiến, đến những vùng nông thôn, miền núi chuyển giao kỹ thuật; vẫn làm khoa học với niềm say mê đến quên cả tuổi tác, quên cả thời gian.

Dẫu vậy, ông vẫn luôn đau đáu một nỗi niềm. Nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky đã mang biết bao mô hình nông nghiệp hữu cơ về với quê nhà, trong đó có cả mô hình trồng nấm lim xanh nhưng số người kiên trì, tuân thủ quy trình lại chỉ đếm trên đầu ngón tay. Không ít người dân đã nôn nóng, làm tắt, lạm dụng vật tư ngoài khuyến cáo đã làm mai một đi những giá trị cốt lõi của tiến bộ kỹ thuật, tạo ra sản phẩm không đạt chất lượng. Trò chuyện dưới tán rừng xanh, ông trầm ngâm chia sẻ nỗi niềm. Ai cũng hiểu bệnh tật phần lớn xuất phát từ thực phẩm thiếu an toàn, bởi thứ phân bón hóa học và thuốc trừ sâu đang vắt kiệt sức của đất và người. Thông điệp làm nông nghiệp sạch được khuyến cáo rất nhiều, tuyên truyền rất nhiều nhưng vẫn còn một bộ phận chưa thấu hiểu, chưa kiên trì. Bởi vậy, con đường đưa khoa học vào đời sống phải có sự đồng hành giữa Nhà nước, nhà khoa học, doanh nghiệp, nhà nông mới bền vững, kết nối thành một chuỗi giá trị.

“Ở tuổi này, tình yêu nghề đã giúp tôi không cảm thấy mệt mỏi khi làm việc. Mỗi ngày trôi qua vẫn thấy mình còn khỏe, còn có ích là hạnh phúc. Cứ cống hiến hết mình đi rồi chẳng có gì phải tiếc nuối”- ông nói.

Khai thác lợi thế

Nấm lim xanh là một dược liệu quý, có tác dụng hỗ trợ điều trị một số bệnh, cải thiện sức khỏe cho con người nhưng ông chưa nghĩ đến sản xuất giống nấm này cho đến năm 2008, khi tham dự hội nghị y dược quốc tế tại Hồng Kông (Trung Quốc). Hội nghị diễn ra trong 7 ngày, tại đây, ông có dịp tiếp xúc với một doanh nghiệp bản địa và biết được họ trồng nấm lim xanh trên giá thể gỗ sồi có tuổi đời tới 30 năm. Về nước, nhà khoa học này mạnh dạn đề xuất với lãnh đạo Viện Nghiên cứu, đào tạo và Tư vấn khoa học, công nghệ thực hiện đề tài nghiên cứu trồng nấm lim xanh trên hai loại giá thể là gỗ lim và gỗ keo.

Mô hình trồng nấm lim xanh trên giá thể gỗ lim tại xã Tiên Lục.

Trực tiếp làm chủ nhiệm đề tài suốt hai năm, kết quả thu về đã vượt mọi dự tính, nấm trồng trên giá thể gỗ lim phát triển vượt trội cả về thân nấm và màu sắc. Đem mẫu nấm đi kiểm định cho thấy các hoạt chất đều đạt chuẩn, thậm chí vượt mức công bố của ngành chức năng, còn nấm trên giá thể keo không có hoạt chất nào đạt yêu cầu. Có nghĩa là nấm lim xanh chỉ trồng trên giá thể gỗ lim mới có giá trị dược liệu cao còn trên những giá thể khác, bào tử nấm vẫn phát triển thành cây nấm nhưng sản phẩm không có hoạt chất đủ tiêu chuẩn là dược liệu.

Sinh ra và lớn lên giữa vùng núi non Bắc Ninh, ông hiểu rõ điều kiện tự nhiên bản địa. Bắc Ninh sở hữu vùng Tây Yên Tử với những cánh rừng lim xanh bạt ngàn. Nơi đây có nấm lim xanh mọc rải rác (thứ dược liệu quý mà người dân vẫn thường gọi tên là nấm Trường Thọ). Sau nhiều chuyến khảo sát lội suối, băng rừng, nhận thấy tiềm năng rất lớn, ông đã đưa ra giải pháp trồng nấm lim xanh dưới tán rừng theo hướng sản xuất công nghiệp để phục vụ y tế trong nước và vươn tầm xuất khẩu.

Nhà khoa học Nguyễn Tiến Ky mong muốn Bắc Ninh sẽ trở thành “thủ phủ” nấm lim xanh của cả nước và vươn ra thế giới. Sở dĩ ông nghĩ đến điều này là bởi các căn cứ như trên thế giới, chỉ Việt Nam và Lào sở hữu cây lim xanh; nhiều nước phải phụ thuộc vào cây sồi già 30 năm tuổi mới sản xuất được nấm dược liệu nhưng với công nghệ đồng bộ từ trồng cây đến chế biến sâu của Viện, cây lim xanh chỉ cần đạt độ tuổi từ 6-7 năm là đã có thể thu hoạch lần đầu làm giá thể nấm. Lần thứ hai để một, hai chồi, chăm bón thêm 5-6 năm là tiếp tục đạt chuẩn. Những khoảng trống khi cây lim mới trồng có thể xen canh các loại dược liệu ngắn ngày. Sau nhiều năm nghiên cứu, Viện đã làm chủ hoàn toàn công nghệ, từ khâu chọn giống đến trồng nấm lim xanh. Sau 3 tháng trồng, nấm cho thu hoạch và kéo dài trong hai năm mới phải thay phôi nấm mới.

Bắc Ninh có nhiều lợi thế về phát triển lâm nghiệp. Công nghệ trồng nấm trong nước đã có bước tiến vượt bậc, tự chủ được. Bởi vậy, ông mong mỏi chính quyền địa phương sẽ có những chính sách khuyến khích người dân trồng cây lim xanh. Trồng lim không chỉ là giữ lấy thứ gỗ quý mà còn phát triển nông nghiệp đa tầng, bảo vệ đất đai, môi trường cho muôn đời sau. Hy vọng những đề xuất, khát vọng cống hiến của nhà khoa học sẽ được lắng nghe, trở thành hiện thực.