Nhà nước không làm thay thị trường: Ai dẫn dắt các trụ cột kinh tế?

Trong bối cảnh yêu cầu đổi mới mô hình tăng trưởng và nâng cao năng lực cạnh tranh của nền kinh tế, Nghị quyết 79-NQ/TW ngày 6/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước đang tạo ra một khuôn khổ định hướng rõ ràng cho vai trò của kinh tế Nhà nước: không dàn trải, không bao cấp, mà tập trung vào những lĩnh vực then chốt, mang tính dẫn dắt và kiến tạo phát triển.

Từ xây dựng, năng lượng đến hạ tầng giao thông, nhà ở xã hội… nhiều ý kiến cho rằng, Nhà nước cần “lùi lại” ở những lĩnh vực thị trường làm tốt, đồng thời “tiến lên” ở các trụ cột chiến lược, nơi khu vực tư nhân chưa hoặc không thể đảm đương.

Vai trò của kinh tế Nhà nước đang được tái định vị theo hướng thu hẹp ở những lĩnh vực thị trường làm tốt (Ảnh minh họa: KT)

“Những gì không phải trọng yếu thì để tư nhân làm”

Theo ông Vũ Ngọc Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp, Bộ Xây dựng, việc đẩy mạnh thoái vốn Nhà nước tại các doanh nghiệp lớn thời gian qua là bước đi nhất quán với chủ trương của Đảng và Chính phủ.

“Những năm qua Bộ Xây dựng đã đẩy mạnh thoái vốn Nhà nước tại nhiều doanh nghiệp lớn như Tổng công ty Sông Đà, Lilama và một loạt đơn vị khác, theo tinh thần ‘những gì không phải trọng yếu thì để tư nhân làm’”, ông Ngọc Anh cho biết.

Thực tiễn cho thấy, chiến lược này đã phát huy hiệu quả rõ nét. Sau khi Nhà nước rút dần vai trò sở hữu, doanh nghiệp tư nhân đã nhanh chóng vươn lên, làm chủ hầu hết các dự án hạ tầng lớn như đường cao tốc, sân bay trọng điểm – những lĩnh vực từng được xem là “sân chơi” của doanh nghiệp nhà nước.

Theo đại diện Bộ Xây dựng, hiện nay vốn Nhà nước chỉ tập trung vào các lĩnh vực đặc thù mà tư nhân không thể tham gia, chủ yếu liên quan đến an ninh quốc phòng và công ích, tiêu biểu như quản lý bay và bảo đảm an toàn hàng hải.

Ở tầm nhìn dài hạn, đến năm 2030, doanh nghiệp nhà nước sẽ chuyển hẳn sang vai trò “mở đường, dẫn dắt” trong các lĩnh vực an sinh. Điển hình là Tổng công ty Đầu tư phát triển nhà và đô thị (HUD) được giao nhiệm vụ tiên phong thực hiện mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội, qua đó hình thành mặt bằng giá nhà phù hợp hơn với sức chịu đựng của nền kinh tế.

Bên cạnh đó, để tránh tình trạng giá vật liệu xây dựng biến động mạnh, Nhà nước sẽ nắm giữ một số khâu then chốt trong chuỗi cung ứng nhằm bình ổn thị trường. Nguồn vốn thu được từ thoái vốn ở các mảng không cần thiết sẽ được tái đầu tư trở lại các lĩnh vực chiến lược.

Trao đủ nguồn lực để doanh nghiệp nhà nước “tăng tốc”

Từ thực tiễn của Tổng công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), ông Lê Quang Vũ, Ủy viên HĐTV VEC cho rằng, để kinh tế Nhà nước thực sự giữ vai trò tiên phong, doanh nghiệp nhà nước phải có năng lực thực chất, chứ không chỉ là vai trò mang tính hình thức.

VEC được thành lập từ năm 2004, từng triển khai nhiều dự án cao tốc trọng điểm quốc gia, nhưng đã trải qua giai đoạn “tắc nghẽn về thể chế và nguồn lực”. Đến giai đoạn 2021–2022, vốn điều lệ của VEC chưa đến 1.000 tỷ đồng, trong khi tổng tài sản khoảng 108.000 tỷ đồng (trước điều chỉnh là 125.000 tỷ đồng), khiến doanh nghiệp gặp khó khăn lớn trong huy động vốn và bị lỡ nhịp ở một số dự án cao tốc Bắc – Nam.

Bước ngoặt đến khi Quốc hội thông qua chủ trương tăng vốn điều lệ, đưa vốn của VEC lên gần 40.000 tỷ đồng. Ngay sau đó, năng lực triển khai dự án được cải thiện rõ rệt.

Chỉ trong đầu năm 2025, VEC đã đồng loạt triển khai 3 dự án lớn, gồm mở rộng cao tốc TPHCM – Long Thành – Dầu Giây, mở rộng cao tốc Nội Bài – Lào Cai (đoạn Yên Bái – Lào Cai) và tham gia đầu tư PPP ở một số dự án vành đai, cao tốc mới. Năm 2026, doanh nghiệp dự kiến tiếp tục triển khai thêm nhiều dự án khác.

Từ thực tiễn này, ông Lê Quang Vũ nhấn mạnh ba vấn đề: Thứ nhất, vai trò của kinh tế nhà nước hiện nay không chỉ là “chủ đạo”, mà phải tiên phong, mở đường, dẫn dắt phát triển. Muốn vậy, cơ chế phải tạo điều kiện để doanh nghiệp nhà nước có đủ năng lực cạnh tranh thực sự. Thứ hai, lĩnh vực hạ tầng giao thông, đặc biệt là cao tốc, là “đòn bẩy” trực tiếp cho tăng trưởng hai con số. Tác động thể hiện ở cả hai chiều: Trực tiếp thông qua hiệu quả đầu tư, quản lý, khai thác cao tốc; gián tiếp thông qua thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội vùng, liên kết vùng. Thứ ba, doanh nghiệp nhà nước cần chuyển từ tư duy “quản lý” sang “kiến tạo phát triển”.

Tuy nhiên, ông Vũ cho biết, quá trình triển khai thực tế cũng đặt ra nhiều áp lực: tiến độ, chất lượng, chi phí dự án ngày càng cao. Vì vậy, yêu cầu cấp thiết đặt ra là: Cơ chế phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn; Chủ động hơn về vốn và công tác chuẩn bị đầu tư; Ứng dụng công nghệ quản trị hiện đại trong quản lý dự án.

“Doanh nghiệp nhà nước không cần giữ vai trò ở mọi lĩnh vực, mà tập trung vào các ngành, lĩnh vực then chốt, trụ cột của nền kinh tế. Bảo đảm quyền tự chủ của doanh nghiệp nhà nước trong cơ chế thị trường, đi kèm minh bạch và trách nhiệm giải trình. Thu hẹp lĩnh vực Nhà nước cần duy trì vốn, đẩy mạnh sắp xếp, cổ phần hóa, hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp nhà nước dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm; tin tưởng giao nhiệm vụ lớn cho các doanh nghiệp nhà nước nòng cốt, có vai trò xương sống trong các ngành chiến lược”, ông Lê Quang Vũ kiến nghị.

Cần cơ chế đủ mạnh cho các lĩnh vực hạ tầng thiết yếu

Ở lĩnh vực đường sắt, bà Dương Thanh Hà, Phó Trưởng ban Kiểm tra Kiểm toán, Tổng công ty Đường sắt Việt Nam (VNR) cho rằng, Nghị quyết 79 xác định kinh tế Nhà nước là nền tảng để đảm bảo tự chủ và năng lực cạnh tranh của nền kinh tế.

Theo bà Hà, thời gian qua, VNR đã từng bước tái cơ cấu tổ chức, đổi mới phương thức quản trị và ứng dụng công nghệ thông tin trong điều hành. Tuy nhiên, bà Hà cũng thẳng thắn thừa nhận, cơ chế hiện tại đang là một rào cản lớn trong hoạt động thực tiễn. Mặc dù đã có chủ trương của Nhà nước (như Kết luận 72 về đường sắt tốc độ cao), nhưng bản thân ngành đường sắt vẫn gặp rất nhiều khó khăn trong quá trình triển khai cụ thể đối với cả hạ tầng và vận hành.

Bà Hà cho rằng, trước những thách thức này, sự ra đời của Nghị quyết 79 cùng sự đồng hành của Nhà nước trong việc triển khai đồng bộ các giải pháp được kỳ vọng sẽ tạo đà cho doanh nghiệp bứt phá. Mục tiêu là phát huy và phát triển hệ thống giao thông, từ đó nâng cao tỷ trọng đóng góp vào nền kinh tế.

“Nhà nước cần có những cơ chế đủ mạnh để tạo điều kiện cho VNR cũng như toàn ngành giao thông vận tải phát triển xứng tầm trong tương lai”, bà Dương Thanh Hà nhấn mạnh.

Cẩm Tú/VOV.VN