Nhà văn Trần Tiết Giang-Diễn ngôn chiến tranh và ý thức cội nguồn

Xuất thân từ một vùng đất tuyến lửa giàu truyền thống cách mạng và trực tiếp tham gia quân đội trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ cứu nước, Trần Tiết Giang đã hình thành cảm hứng sáng tác trên nền tảng ký ức chiến tranh và ý thức sâu sắc về quê hương, cội nguồn. Ông đã sáng tác trên nhiều thể loại văn học khác nhau, như: Bút ký, truyện ngắn, thơ và tiểu thuyết, thể loại nào ông cũng đã có những thành công nhất định.

Những tác phẩm tiêu biểu của nhà văn Trần Tiết Giang - Ảnh: V.T

Tính đến nay, Trần Tiết Giang đã xuất bản được các đầu sách: Đường 9 máu lửa và hoa (tiểu thuyết lịch sử) Nhà xuất bản (NXB) Thuận Hóa, 2020; Thơ, ký, truyện ngắn (tuyển tập), NXB Thuận Hóa, 2023; Những đứa con của rừng (tiểu thuyết) NXB Thuận Hóa, 2023; Đêm về sáng (tiểu thuyết), NXB Thuận Hóa, 2023; Hậu bối của đất (tiểu thuyết) NXB Thuận Hóa, 2023; Dòng sông, con đường và đất (tiểu thuyết) NXB Thuận Hóa, 2024; Tình yêu người lính (bút ký), NXB Thuận Hóa, 2025.

Trong các tác phẩm đã xuất bản, Trần Tiết Giang thường tập trung khai thác các chủ đề chính: Diễn ngôn chiến tranh, hình tượng người lính và ý thức cội nguồn về quê hương đất nước. Chiến tranh đối với Trần Tiết Giang như một trải nghiệm sống. Trong các tác phẩm: “Đường 9 máu lửa và hoa", "Tình yêu người lính", "Những đứa con của rừng”, chiến tranh không được kiến tạo như một huyền thoại mang tính sử thi, mà được tái hiện từ điểm nhìn của người trong cuộc. Điều này tạo nên một “diễn ngôn nội tại”, nơi ký ức cá nhân hòa quyện với ký ức tập thể, cộng đồng.

Ở tác phẩm “Đường 9 máu lửa và hoa”, không gian chiến trường Đường 9 hiện lên vừa dữ dội, vừa cụ thể. Tác giả chú trọng các chi tiết hiện thực, như: Địa hình rừng núi, bom đạn, sự khốc liệt của chiến trường. Tuy nhiên, đằng sau những miêu tả đó là chiều sâu cảm xúc, nỗi đau, sự mất mát và ý chí sinh tồn. Như vậy, chiến tranh trong các sáng tác của Trần Tiết Giang không chỉ là sự kiện lịch sử, mà còn là không gian thử thách nhân tính con người.

Về hình tượng người lính trong các tác phẩm của mình, Trần Tiết Giang chủ yếu khai thác ở khía cạnh con người đời thường. Trong “Tình yêu người lính”, họ không chỉ là chủ thể chiến đấu, mà còn là những con người mang khát vọng yêu thương, ước mơ và nỗi nhớ. Tình yêu trong chiến tranh được đặt vào thế đối sánh giữa cái mong manh của cảm xúc và cái dữ dội của bom đạn. Điểm đáng chú ý là sự chuyển dịch từ góc nhìn của tập thể sang cái nhìn cá nhân hóa. Chính điều này đã tạo nên chiều sâu nhân văn và góp phần làm phong phú thêm hình tượng người lính trong văn học thời hậu chiến.

Còn trong “Những đứa con của rừng”, ta thấy một điểm nổi bật trong sáng tác của Trần Tiết Giang là: Xây dựng không gian rừng như một cấu trúc biểu tượng. Rừng không chỉ là bối cảnh địa lý mà còn là không gian sinh tồn, che chở và thử thách con người. Rừng trở thành “nhân vật thứ hai”, nơi con người được tôi luyện, trưởng thành và gắn bó máu thịt. Cách kiến tạo này cho thấy sự kết hợp giữa chủ nghĩa hiện thực và cảm hứng lãng mạn.

Đọc những tác phẩm của Trần Tiết Giang, ta còn thấy một mảng đề tài khác mà tác giả đặc biệt quan tâm, đó là: Ý thức cội nguồn và diễn ngôn về quê hương, đất nước. Dòng sông trong sáng tác của nhà văn như một biểu tượng của ký ức. Trong “Dòng sông, con đường và đất”, hình ảnh dòng sông đã trở thành trung tâm của biểu tượng. Dòng sông không chỉ gợi nhớ về ký ức mà còn đại diện cho sự nối tiếp mạch nguồn. Nó là con đường, là dòng chảy dẫn về nơi lưu giữ những giá trị văn hóa cốt lõi của quá khứ và tinh thần đoàn kết cộng đồng. Cách sử dụng biểu tượng như thế cho thấy ý thức về cội nguồn mạnh mẽ trong sáng tác của nhà văn. Quê hương không còn đơn thuần là không gian địa lý, mà còn là nền tảng văn hóa tinh thần của mỗi con người.

Điều đáng ghi nhận trong các tác phẩm của Trần Tiết Giang là vấn đề bảo tồn, giữ gìn tên làng và bản sắc văn hóa làng. Tiểu thuyết “Hậu bối của đất” đã đặt ra vấn đề gìn giữ tên làng, một biểu tượng hàm chứa ý nghĩa văn hóa sâu sắc. Đây là một cuộc đấu tranh cam go, quyết liệt để được giữ lại tên làng. Bởi tên làng là ký hiệu lịch sử, là truyền thống văn hóa của làng, là danh dự tổ tiên để lại. Từ góc nhìn văn hóa, cho thấy Trần Tiết Giang luôn quan tâm đến việc gìn giữ mối quan hệ hữu cơ giữa cá nhân và cộng đồng, giữa thế hệ hiện tại và quá khứ lịch sử.

Có thể khẳng định rằng, Trần Tiết Giang là một trong những cây bút văn xuôi trưởng thành từ sau chiến tranh của vùng đất lửa Quảng Trị anh hùng, mang trong mình những ký ức lịch sử và ý thức sâu sắc về cội nguồn quê hương, đất nước. Những sáng tác của ông là sự kết hợp giữa hiện thực và trữ tình, giữa ký ức cá nhân và ký ức cộng đồng. Qua đó, nhà văn đã góp phần làm phong phú thêm diện mạo văn xuôi hậu chiến của vùng đất lửa Quảng Trị nói riêng và của cả nước nói chung. Từ sự phân tích, cảm nhận ở trên, cho thấy Trần Tiết Giang là một trường hợp tiêu biểu cho mô hình: “Nhà văn-Nhân chứng”, nơi trải nghiệm lịch sử đã trở thành những chất liệu sáng tác văn học nghệ thuật của nhà văn.