Những cuộc phiêu lưu của tiếng đàn dân tộc

Những thanh âm truyền thống hòa quyện trên sân khấu cuộc thi tại Thái Nguyên

Những ngày này, Nhà hát Ca, Múa, Nhạc quốc gia Việt Nam, chi nhánh Thái Nguyên trở nên sôi động với các phần trình diễn của gần 400 nghệ sĩ, diễn viên, nhạc công đến từ 17 đơn vị tham gia Đợt 2 cuộc thi. Từ sáng đến tối, sân khấu liên tục đón những chương trình mang đậm sắc thái âm nhạc của các vùng miền, các loại hình nghệ thuật truyền thống và những cơ sở đào tạo. Nếu lễ khai mạc giới thiệu tinh thần “Âm sắc Việt, Hội tụ, Tỏa sáng” thì các phần thi đã thể hiện rõ sự phong phú của các loại nhạc cụ. Bên cạnh những làn điệu chèo cổ là các sáng tác mới; đàn T’rưng, đàn tứ, đàn tam thập lục được thử sức với những tác phẩm âm nhạc quốc tế, trong khi đàn bầu, đàn nhị và sáo trúc tiếp tục mang đến những giai điệu về quê hương, lịch sử và con người

Những thử nghiệm từ truyền thống

Ngay đêm thi đầu tiên, Nhà hát Lạc Hồng (Phú Thọ) tạo điểm nhấn với những tiết mục khai thác vai trò của bộ gõ. Tiếng trống không chỉ giữ nhịp mà còn dẫn dắt tác phẩm qua sự thay đổi về lực đánh, tốc độ và tiết tấu. Đáng chú ý, nghệ sĩ trực tiếp sáng tác cho nhạc cụ mình biểu diễn, chủ động tìm tòi chất liệu và cách thể hiện mới thay vì chỉ trình diễn những tác phẩm có sẵn.

Trong các tiết mục hòa tấu, đàn tranh, sáo trúc, đàn nhị, đàn bầu và bộ gõ được phối hợp, tạo nên những lớp âm thanh phong phú mà vẫn giữ được âm sắc riêng của từng nhạc cụ. Đoàn Văn công Quân khu 1 mang đến chương trình Giai điệu quê hương trong trái tim người lính, trong đó Nhịp chèo xuống phố kết hợp âm hưởng chèo với nhịp sống đô thị. Cách phối khí trẻ trung nhưng vẫn giữ những nét đặc trưng của nghệ thuật chèo.

Qua phần thi của hai đơn vị, có thể thấy những cách làm mới âm nhạc truyền thống. Nhà hát Lạc Hồng chú trọng khai thác khả năng biểu đạt của nhạc cụ, còn Đoàn Văn công Quân khu 1 đưa chất liệu chèo vào sáng tác đương đại. Những tìm tòi ấy đều dựa trên nền tảng âm nhạc dân tộc.

Trong những buổi thi tiếp theo, sân khấu tiếp tục đón các tiết mục biểu diễn đàn tranh, đàn tứ, đàn tam thập lục, đàn T’rưng, sáo và nhiều loại nhạc cụ gõ. Mỗi nhạc cụ có âm sắc, kỹ thuật biểu diễn và đặc trưng văn hóa riêng. Các chương trình hòa tấu cho thấy sự công phu trong phối khí và tổ chức dàn nhạc. Người biểu diễn phải nắm chắc phần nhạc của mình, đồng thời lắng nghe, phối hợp với các nhạc cụ khác để tạo nên sự hài hòa mà không làm mất đi nét riêng của từng tiếng đàn.

Ở nội dung độc tấu, thử thách nằm ở khả năng làm chủ nhạc cụ và thể hiện cảm xúc của nghệ sĩ. Không có sự hỗ trợ của dàn nhạc, từng hơi thở, ngón bấm, độ rung và cách xử lý câu nhạc đều quyết định sức thuyết phục của phần trình diễn. Trong Giao duyên và Hơi thở đại ngàn, tiếng sáo lúc nhẹ nhàng, thủ thỉ như lời đối đáp, lúc ngân vang, gợi lên không gian khoáng đạt của núi rừng.

Đưa trang phục vào trường học, sinh hoạt cộng đồng

Tại Hội thảo Nhận diện trang phục của người Ca Dong tại xã Sơn Tây Thượng, đề xuất việc bảo tồn, phát huy giá trị, ông Nguyễn Quyết Chiến, Phó Chủ tịch UBND xã nhấn mạnh: Trang phục truyền thống lưu giữ tri thức dân gian, tín ngưỡng và quan niệm thẩm mỹ của người Ca Dong. Địa phương hướng tới việc nhận diện đúng đặc trưng, đánh giá thực trạng, phục hồi nghề dệt và trao truyền cho thế hệ trẻ. Các giải pháp được đề xuất gồm xây dựng hồ sơ di sản, đưa trang phục vào trường học, hoạt động cộng đồng, đồng thời gắn bảo tồn văn hóa với du lịch và sinh kế của người dân.

Nhạc cụ dân tộc bước vào không gian mới

Một điểm đáng chú ý tại cuộc thi là việc sử dụng nhạc cụ dân tộc để trình diễn những tác phẩm thuộc nhiều phong cách âm nhạc khác nhau. Đàn tam thập lục xuất hiện trong Khát vọng và Phiên chợ Ba Tư; đàn tứ thể hiện Dòng sông quê tôi và Zigeunerweisen; đàn T’rưng góp mặt trong Cao nguyên mở hội và bản phối Beethoven Virus Rock Cover.

Qua những tiết mục này, các nghệ sĩ cho thấy khả năng thể hiện đa dạng của nhạc cụ truyền thống. Vốn được làm từ những ống tre, nứa gắn với đời sống văn hóa Tây Nguyên, đàn T’rưng nay được sử dụng trong một bản phối hiện đại. Đàn tứ và đàn tam thập lục cũng được khai thác để trình diễn những tác phẩm khác với vốn bài bản quen thuộc.

Trong khi một số đơn vị thử nghiệm những phong cách mới, Nhà hát Nghệ thuật truyền thống tỉnh Ninh Bình và Nhà hát Chèo Hưng Yên lại đưa người nghe trở về với âm nhạc truyền thống đồng bằng Bắc Bộ. Các làn điệu Đò đưa, Tò vò, Sa lệch chênh, Tình thư hạ vị vang lên khi khoan thai, dìu dặt, khi da diết, sâu lắng. Để thể hiện những bài bản cổ, nghệ sĩ phải am hiểu kỹ thuật, phong cách và lối diễn xướng của nghệ thuật chèo. Bên cạnh vốn cổ, những sáng tác mới cũng góp phần khai thác khả năng biểu đạt của đàn bầu, đàn nhị và đàn tam thập lục.

Đáng chú ý, Nhà hát Chèo Hưng Yên mang đến chương trình Hồn quê ngân khúc điệu chèo, gợi lại hình ảnh bến nước, sân đình, lũy tre và đời sống lao động nơi làng quê. Trong tác phẩm Việc làng của NSND Huỳnh Tú, tiếng rê thóc, sàng sẩy, đập lúa, tiếng búa lò rèn hòa cùng âm thanh của mõ, chuông, sáo, nhị, hồ, nguyệt, tái hiện khung cảnh sinh hoạt quen thuộc ở nông thôn. Những tiếng động đời thường được đưa vào tác phẩm một cách tự nhiên, gợi nhớ mối gắn bó lâu đời giữa âm nhạc dân gian với lao động, lễ hội, phong tục và sinh hoạt cộng đồng.

Khi tiếng đàn kể chuyện con người

Chiều sâu của cuộc thi còn thể hiện qua những tiết mục dùng tiếng đàn để diễn tả tâm trạng, số phận con người. Trong Khóc Tố Như của NSND Huỳnh Tú, tiếng đàn bầu như lời hậu thế tưởng nhớ đại thi hào Nguyễn Du, cũng là tiếng khóc thương nàng Kiều và những phận người bị vùi dập. Những quãng ngân dài, âm rung day dứt, có lúc ngắt quãng như nghẹn lại, khiến tiếng đàn khi thủ thỉ tự sự, lúc như tiếng nấc cố kìm giữ. Nỗi đau từ những trang thơ Nguyễn Du được gửi vào tiếng đàn, lặng lẽ mà thấm thía.

Mạch cảm xúc ấy tiếp tục trong Dạt nước cánh bèo, khi chất liệu hát xẩm được thể hiện bằng đàn nhị, gợi những thân phận lênh đênh. Với Phú Nông Giang hợp khúc, dòng sông Luộc trở thành điểm tựa để tác phẩm gợi lên cảnh sắc quê hương cùng những dấu ấn lịch sử. Còn Người đàn bà điên sử dụng tiếng trống lúc dồn dập, lúc ngập ngừng để diễn tả những giằng xé nội tâm và tình yêu sân khấu chưa nguôi của người nghệ sĩ. Mỗi tác phẩm mang một câu chuyện riêng, nhưng đều đòi hỏi người biểu diễn phải hiểu điều mình muốn gửi gắm qua từng tiếng đàn, nhịp trống.

Ở những tiết mục này, sức thuyết phục không chỉ nằm ở kỹ thuật mà còn ở cách nghệ sĩ cảm nhận tác phẩm, xử lý quãng ngân, điểm ngắt, tiết tấu và âm sắc. Khả năng diễn tả ấy cũng nhắc người biểu diễn rằng làm chủ nhạc cụ không đơn thuần là chơi đúng nốt, đúng nhịp, mà còn phải biết truyền cảm xúc đến người nghe.

Nhìn rộng ra những ngày thi đầu tiên, mỗi đơn vị có một lựa chọn riêng. Có đoàn chú trọng bài bản cổ, gìn giữ lối diễn xướng quen thuộc; có nghệ sĩ phát triển chất liệu dân gian thành sáng tác mới, thử sức với tác phẩm quốc tế hoặc cách phối khí hiện đại. Sự khác biệt còn nằm ở cách phối hợp, khai thác âm sắc của từng nhạc cụ, đặc biệt trong những phần hòa tấu nhiều lớp. Dù chơi nhạc cổ hay nhạc mới, sự am hiểu truyền thống vẫn là điều cần thiết để người nghệ sĩ không làm mất đi đặc trưng của tiếng đàn dân tộc.

Cuộc thi tại Thái Nguyên vì vậy là dịp để các nghệ sĩ, đơn vị nghệ thuật từ nhiều vùng miền gặp gỡ, trao đổi kinh nghiệm và giới thiệu thành quả sáng tạo. Đó là điều khiến các phần thi có sức hấp dẫn vượt ra ngoài chuyện tranh tài. Những buổi diễn cũng giúp người làm nghề nhận ra những cách xử lý mới từ đồng nghiệp. Từ tiếng đàn bầu, đàn nhị đến câu chèo, nhịp trống, những âm thanh gắn với đời sống người Việt vẫn tìm được chỗ đứng trên sân khấu hôm nay. Và chính qua những lần biểu diễn, trao đổi, học hỏi ấy, vốn âm nhạc truyền thống có thêm cơ hội đến với công chúng, nhất là lớp khán giả trẻ.