Những 'khoảng lặng' di sản nơi phố cổ

Mỗi ngôi đình trong phố cổ là một kho tàng nghệ thuật, mỹ thuật và tri thức bản địa, nơi phố cũng là làng, làng cũng là phố; nơi lịch sử tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của thời đại để mạch nguồn văn hóa Thăng Long bền bỉ chảy qua từng thế hệ.

Giữa nhịp sống hối hả của phố phường, đình An Phú, hay còn gọi là đình Yên Phú, hiện lên như một nốt trầm lặng lẽ. Sau cánh cửa gỗ nhuốm màu thời gian là không gian văn hóa tâm linh đã tồn tại hàng thế kỷ, lưu giữ những giá trị cổ truyền giữa lòng đô thị hiện đại. Tương truyền, đình An Phú được xây dựng từ thời nhà Lê, khoảng cuối thế kỷ XIX. Trải qua nhiều biến động lịch sử, ngôi đình vẫn giữ được những nét kiến trúc nguyên bản với hệ thống chạm khắc tinh xảo, thể hiện bàn tay tài hoa của các nghệ nhân xưa. Không gian đình được bố trí theo đúng quy thức truyền thống với tiền tế, hậu cung trang nghiêm. Đặc biệt, đình còn lưu giữ sắc phong thời vua Khải Định, phong cho dân làng thờ Mẫu Liễu Hạnh – vị Thánh Mẫu trong tín ngưỡng Tứ phủ. Đây là sắc phong dành cho bậc thượng đẳng thần, minh chứng cho giá trị tâm linh và vị thế của ngôi đình trong đời sống cộng đồng qua nhiều thế kỷ. Ông Trần Huy Ánh – Ủy viên Thường vụ Hội Kiến trúc sư Hà Nội cho biết: "Ngôi đình cổ không chỉ là nơi thờ phụng Thành hoàng Lý Tiến mà còn lưu giữ ký ức về một vùng sông nước sầm uất. Gắn liền với di tích là bến cá xưa – nơi khởi đầu từ cuộc sống chài lưới của bà con, về sau trở thành bến đỗ của những đoàn thuyền buôn từ Nghệ An ra, giúp giao thương phát đạt, xóm làng hưng thịnh. Thành hoàng Lý Tiến không chỉ là người có công khai phá, bảo trợ cho cư dân sông nước mà còn là một vị anh hùng dân tộc. Khi còn sống, Ngài cầm quân bảo vệ đất nước; khi hóa thân vào cõi bất diệt, Ngài trở thành vị phúc thần che chở, mang lại sự bình an cho con dân trong vùng. Ngôi đình chính là biểu tượng cho sự giao thoa giữa lòng yêu nước và khát vọng về một cuộc sống an lành, phát đạt của bà con nơi đây."

Nằm tại điểm giao thoa giữa không gian di sản hồ Gươm và các tuyến phố trung tâm như Hàng Khay, Bà Triệu, đình Vũ Thạch là một trong những ngôi đình cổ tiêu biểu của khu vực nội đô. Ngôi đình vốn thuộc thôn Vũ Thạch – một làng cổ ven hồ Hoàn Kiếm từ thời Lê, thờ thần Long Đỗ – Thành hoàng của kinh thành Thăng Long cùng công chúa Nguyệt Nga. Không chỉ là nơi thờ tự, đình Vũ Thạch còn là không gian văn hóa gắn với nghề khảm trai truyền thống của làng Chuyên Mỹ, góp phần tạo nên bản sắc riêng của khu phố cổ. Nhiều năm gắn bó với đình Vũ Thạch, ông thủ từ Nguyễn Tiến Hùng thuộc lòng từng bức hoành phi, câu đối, từng dấu vết thời gian trên mái ngói rêu phong. Công việc của ông không chỉ là chăm lo hương khói mà còn là gìn giữ ký ức của ngôi đình, kể lại những câu chuyện mà sách vở không ghi chép hết, từ lịch sử hình thành đến những thăng trầm của làng nghề khảm trai Chuyên Mỹ từng gắn bó với nơi đây. Ông thủ từ Nguyễn Tiến Hùng chia sẻ: "Trong đền hiện lưu giữ bức hoành phi cổ được các cụ khảm trai ốc tinh xảo. Để làm phong phú thêm không gian văn hóa này, chúng tôi đã dày công sưu tầm những tác phẩm khảm trai truyền thống mang giá trị mỹ thuật cao. Việc trưng bày này không chỉ nhằm trang trí mà còn để gợi nhớ và tôn vinh một làng nghề vang bóng một thời, góp phần duy trì mạch nguồn văn hóa cổ truyền của dân tộc. Để giữ gìn được cảnh quan và sự tôn nghiêm như hiện nay, nhà đền đã nhận được sự phát tâm ủng hộ to lớn từ các vị khách thập phương, sự phối hợp chặt chẽ của Ban quản lý Di tích cùng sự quan tâm, giúp đỡ sát sao từ chính quyền phường Cửa Nam."

Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, khi nhiều di sản đang đứng trước nguy cơ bị thu hẹp hoặc đứt gãy, những ngôi đình trong phố cổ như An Phú hay Vũ Thạch trở thành “khoảng lặng” quý giá của Hà Nội. Đó không chỉ là nơi lưu giữ hiện vật, kiến trúc hay tín ngưỡng, mà còn là nơi bảo tồn tri thức về đời sống xã hội truyền thống, về cách các làng nghề quần cư, hình thành nên không gian phố phường Thăng Long xưa. Giữ gìn những ngôi đình trong phố cũng chính là giữ lại mạch ngầm văn hóa của Hà Nội - nơi quá khứ và hiện tại song hành, nơi mỗi khoảng lặng di sản tiếp tục kể câu chuyện về một đô thị nghìn năm văn hiến đang chuyển mình nhưng vẫn bền bỉ gìn giữ cội nguồn.

Nguyễn Ánh