Những Liệt sĩ quay phim đầu tiên của điện ảnh Quân Giải phóng

Với những máy quay cũ kỷ, cách tráng, dựng phim rất sáng tạo, độc đáo; những kỳ công, lòng dũng cảm tiếp cận chiến trận; những nhà làm phim đã làm nên những tác phẩm điện ảnh được xem là "Những kỳ tích và huyền thoại có thật", góp phần to lớn vào thắng lợi chung hai cuộc kháng chiến của dân tộc. Nhiều người đã ngã xuống trong tư thế người chiến sĩ. Chương 15 quyển "Lịch sử điện ảnh Cách mạng Nam bộ 1945 - 1975" cuốn hút tôi mãnh liệt.

Thật xúc động khi đọc những dòng ngỡ khô khan mà gợi lên bao điều suy nghĩ, thật rung cảm với "Những nhà quay phim mặc áo lính". Do guồng máy sản xuất không hoàn chỉnh, thiếu bộ phận hậu kỳ, do nhiệm vụ đặt ra cho điện ảnh quân đội phải bảo mật nên đơn vị không có nhiều bộ phim hoàn chỉnh. Nhưng Điện ảnh Quân đội đã để lại cho Điện ảnh Việt Nam những thước phim tư liệu vô giá. Nhiều bộ phim đổi bằng cả máu các chiến sĩ cầm máy. Nếu như Xưởng phim Giải phóng có 31 người ngã xuống cho những thước phim thì Điện ảnh Quân đội, hàng chục người đã ngã xuống trên những miền đất nước.

Trưng bày một số hình ảnh hoạt động sản xuất phim của Điện ảnh Bưng Biền

Với chiếc máy quay cồng kềnh, người quay phim của Điện ảnh Quân đội là tâm điểm của hỏa lực địch. Khi ra trận, người lính quay phim quý máy hơn cả súng. Có người chấp nhận hy sinh, vẫn quyết giữ máy quay được nguyên vẹn. Có trận một tên thám báo trà trộn vào trong tổ chức Xưởng phim Quân Giải phóng bắn, khiến ba đồng chí Tranh, Châu, Đức hy sinh... Trong hai cuộc kháng chiến, hơn 80 chiến sĩ cầm máy, hoạt động điện ảnh đã ngã xuống ở chiến trường Miền Nam, trong số đó hơn 31 chiến sĩ điện ảnh Quân Giải phóng hy sinh, nhiều người không tìm được hài cốt... Con số thống kê người hy sinh có thể vẫn còn chưa đủ và nhiều thông tin về ngày hy sinh, nơi hy sinh... của nhiều Liệt sĩ cũng chưa được xác minh đầy đủ, chính xác...

Những người làm phim tài liệu trong kháng chiến đã lấy máu mình đổi lấy những thước phim tư liệu vô giá. Đọc những trang "Lịch sử Điện ảnh Cách mạng Nam bộ", thật thấm từng trang: "Đầu năm 1965, các chiến sĩ quay phim B8 cùng các đơn vị chiến đấu vượt qua suối sâu, dốc cao, mưa rừng, gió núi để tham gia trận công đồn Đồng Xoài (Chi khu Đồng Xoài, Thị xã Đồng Xoài, Bình Phước). Các ông Nguyễn Phú Thạnh, Bá Nhàn, Dương Tôn Bảo đều đã bị thương ở phần mềm. Sau khi băng bó xong, đồng đội chuẩn bị đưa về tuyến sau thì Phú Thạnh xin ở lại theo đơn vị để quay tiếp. Trong khi đơn vị đang đón đánh địch tiếp viện, Phú Thạnh đã cầm máy quay đứng lên dõng dạc hô chiến sĩ xung phong lên theo lệnh của chỉ huy để ông quay phim.

Đáp lại, anh em chiến sĩ rời công sự nhất loạt xông lên tiêu diệt địch. Phú Thạnh đã bấm máy quay được những hình ảnh quý báu đó. Nhưng một lần nữa ông lại trúng đạn địch, bị thương. Dù vậy, ông vẫn tiếp tục quay phim cho đến khi ngã xuống, máy vẫn còn trong tay. Vì vết thương quá nặng, Phú Thạnh đã hy sinh. Hình ảnh gan dạ của người chiến sĩ quay phim đã có giá trị hơn mọi lời động viên, là tấm gương cho đồng đội noi theo. Chiếc máy quay còn nguyên phim đã được đưa về cứ an toàn. Nguyễn Phú Thạnh được cấp trên truy tặng Huân chương chiến công Giải phóng hạng ba để ghi nhớ công lao của người quay phim đầu tiên của Điện ảnh Quân Giải phóng hy sinh trong khi đang làm nhiệm vụ. Hình ảnh trận đánh này đã được ghi lại trong bộ phim Đồng Xoài rực lửa...".

Đoàn điện ảnh Quân Giải phóng trên đường về Nam năm 1964. Ảnh tư liệu

Tôi lại được đọc những dòng xúc động của Nghiêm Hà - người đồng đội của Liệt sĩ Trần Cần Kiệm trong quyển sách "Chân dung những nhà báo Liệt sĩ”. Ông Hà là tay cầm máy ảnh nhưng vào chiến trường Miền Nam được đưa về Xưởng phim Quân đội. Thường được phân công trong tổ tác nghiệp đi chiến dịch, ông có nhiều kỷ niệm chiến trường với người đồng đội mang tên "Cần Kiệm": "Anh là trai Tây Đô, tập kết ra Bắc được học hành đến nơi đến chốn, người cao ráo, mắt sâu, râu rậm, tướng mạo trông rất ngon lành, vậy mà những năm tháng ở đất Bắc chưa hề hứa hẹn cùng ai...". Cần Kiệm tài hoa, kiến văn rộng rãi, tính tình cẩn thận chu đáo. Nhờ bản tính ấy và kỹ năng chiến trường, Cần Kiệm đã giúp Nghiêm Hà và đồng đội thoát chết trong đường tơ kẽ tóc nhiều lần.

Chuẩn bị Mậu Thân 1968, Cần Kiệm được phân công là quay phim chính, Bất Diệt phụ quay và Nghiêm Hà chụp ảnh là đội hình duy nhất của Quân Giải phóng, phối hợp Điện ảnh Quân Giải phóng vào tiếp quản Sài Gòn ghi những hình ảnh lịch sử nhưng không thành, do địch phản công, giành lại thế chủ động. Một lần tổ quay phim được phân công xuống đại đội tập kích cụm xe dã chiến ở Đức Huệ. Nghe có đoàn quay phim đi cùng, cán bộ, chiến sĩ đại đội chủ công rất phấn khởi. Nghiêm Hà chân thành kể lại tâm thế mình lúc đó: "Trước giờ xuất kích, Cần Kiệm yêu cầu họp tổ Đảng vì buổi chiều tôi nêu ý kiến "đi quay chụp đánh tập kích ban đêm thì không làm ăn được gì, mà có khi bị thương vong, cần tính toán kỹ”. Với danh nghĩa tổ trưởng, Cần Kiệm quyết định đi tất cả, dù không quay chụp gì cũng đi, thương vong cũng đi, đây là công tác tư tưởng, công tác chính trị.

Liệt sĩ Trần Cần Kiệm, sinh năm 1927, quê quán Cần Thơ, Điện ảnh Quân đội Nhân dân, hy sinh đầu năm 1972, lúc đang làm nhiệm vụ, đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt

Mờ sáng hôm sau, đi trong đội hình rút quân về căn cứ, bộ đội hoan hô chúng tôi và tin chắc rằng những chiếc xe tăng cháy đã lọt vào ống kính. Tôi chẳng chụp được gì nhưng thấm thía một điều: người phóng viên quay phim, chụp ảnh mặt trận, không chỉ làm nhiệm vụ ghi hình ảnh thắng lợi của ta, thất bại của địch mà còn là những người làm công tác tư tưởng rất hiệu quả...

Cuối đợt 2 tổng tấn công, tôi bị thương, đi viện và từ đó làm công tác biên tập, đến cuối 1970 ra Bắc an dưỡng, vẫn theo dõi tin tức anh em B8, biết Cần Kiệm vẫn cầm máy và lấy vợ - cô y sĩ của đoàn văn công Quân Giải phóng. Nhưng trong chiến dịch trận càn Đông Dương đầu năm 1972, anh đã anh dũng hy sinh khi đang làm nhiệm vụ, để lại đứa con trai Trần Cần Thơ, khôi ngô, tuấn tú giống bố như đúc"...

Cả Liệt sĩ Nguyễn Phú Thạnh và Liệt sĩ Trần Cần Kiệm cho đến nay gia đình vẫn chưa tìm được hài hốt. Riêng trường hợp Liệt sĩ Nguyễn Phú Thạnh, công trình "Lịch sử Điện ảnh Nam bộ (1945-1975" do Hội Điện ảnh xuất bản năm 2005 vẫn không tìm ra bức ảnh chân dung nào của ông. Và trong cùng tập sách, trang 219, 220 ghi tên người Liệt sĩ quay phim đầu tiên của Điện ảnh Quân Giải phóng là Nguyễn Phú Thạnh nhưng danh sách Điện ảnh Quân Giải phóng trang 325 lại ghi tên Nguyễn Phước Thạnh và danh sách Điện ảnh Quân Giải phóng, trang 315 lại ghi Nguyễn Phước Thạnh (Tức Tám Thạnh) - Quay phim; Chuẩn úy; sinh năm 1927, quê Bến Tre, về Xưởng phim Giải phóng năm 1962, sau đó chuyển qua Điện ảnh Quân Giải phóng năm 1963.

Hy sinh năm 1975 tại đường Hồ Chí Minh (có tài liệu ghi tên Nguyễn Phú Thạch, sinh năm 1930, hy sinh năm 1965 trong chiến dịch Bình Giã). Quyển "Chân dung các nhà báo Liệt sĩ do Hội Nhà báo Việt Nam xuất bản năm 1996, trang 497 ghi "Nhà báo - Liệt sĩ Nguyễn Phú Thành; năm sinh 1927; Thuộc cơ quan Điện ảnh Quân đội Nhân dân; Tình huống và nơi hy sinh: Anh đã hy sinh trong lúc đang làm nhiệm vụ quay phim ở đường 15 - Đường mòn Hồ Chí Minh. Đến nay vẫn chưa tìm được hài cốt của anh". So sánh, đối chiếu các nguồn tư liệu, tôi nghĩ Nguyễn Phú Thạnh hy sinh năm 1965 trong trận Đồng Xoài năm 1965 là hợp lý.

Trăn trở điều ấy, tôi hỏi nhà báo Nguyễn Vũ Hồng Liên, người có tên trong ban biên soạn "Lịch sử điện ảnh Cách mạng Nam bộ (1945 - 1975" về sự mâu thuẫn này thì chị nói: "Mình chỉ giúp việc từ tài liệu mấy chú đưa". Ông Cố Hỷ đến nay tuổi đã cao, trí nhớ mai một đi nhiều; nhiều nhà quay phim mặc áo lính năm xưa đã không còn nên việc tìm hiểu về một cái tên Liệt sĩ chính xác, tìm một bức chân dung của Liệt sĩ lại như mò kim đáy biển. Rốt cuộc người Liệt sĩ quay phim mặc áo lính năm xưa tên chính xác là gì? Nguyễn Phú Thạnh, Nguyễn Phú Thành, Nguyễn Phước Thạnh hay Nguyễn Phú Thạch (trang 316, phần chú thích "Lịch sử Điện ảnh Nam bộ (1945 - 1975)". Tôi rất mong qua bài viết này, ai là đồng đội hoặc thân nhân người Liệt sĩ lên tiếng để trả lại tên cho người nằm xuống cho những thước phim được đổi bằng giá máu.

(Còn tiếp...)