Những lớp hoa văn che giấu căng thẳng gia đình danh họa

Tác giả: Catherine Ingram, Agnès Decourchelle

Đây là Matisse

Cuốn sách kể về cuộc đời và sự nghiệp của một trong những nhân vật đi đầu trong nghệ thuật hiện đại - Henri Matisse (1869 - 1954).

Những lớp hoa văn che giấu căng thẳng gia đình danh họa

Từ những tấm thảm Tây Ban Nha đến bức chân dung gia đình, Matisse ngày càng say mê hoa văn Hồi giáo, đồng thời để lộ những rạn nứt trong đời sống riêng.

Bức tranh Nature morte Seville (Tĩnh vật Seville) được sáng tác vào năm 1910-1911 bởi họa sĩ người Pháp phái dã thú Henri Matisse. Ảnh: wikiart.

Nội thất ở Seville

Sau chuyến đi đến Granada, Matisse dừng chân ở Seville, nơi ông vẽ hai bức tĩnh vật nội thất ở Seville. “Sân khấu trung tâm” là một tấm thảm quả lựu mà Matisse đã mua ở Madrid.

Theo đúng kiểu của mình, Matisse rất thích thú họa tiết trang trí của tấm thảm, những cành lựu sai quả trên nền màu xanh Phổ đậm. Bằng cách vẽ “cận cảnh” phần thảm, ông tránh được sự xung đột về mặt không gian như trong bức Tĩnh vật với khăn trải bàn xanh, khi cảm giác về một không gian ba chiều “thật” bị đối chọi với những chi tiết phẳng mang tính trang trí.

Ở Alhambra, Matisse hẳn đã quan sát được rằng chi tiết trang trí đóng vai trò trung tâm, và điều này có thể đã hun đúc ông, khiến ông tự tin hơn khi thể hiện tác phẩm này. Những hình ảnh trang trí chiếm lấy mặt phẳng bức tranh và khiến mọi thứ trở nên mãnh liệt hơn: màu sắc tươi thắm, những họa tiết Ả Rập như hòa nhịp cùng với cái năng lượng hệt như trong những bức tranh vẩy màu của Pollock.

Điều mới mẻ với Matisse - cũng là thứ cho thấy ông đã nghiên cứu về trang trí Hồi giáo - chính là sự đa dạng của họa tiết: tấm vải hồng hạc, tấm thảm quả lựu và chiếc khăn trải bàn sang trọng. Việc ghép những loại vải khác biệt này với nhau có thể là cách để ông tái hiện quang cảnh bên trong Alhambra với tầng tầng lớp lớp những họa tiết tương phản.

Một bức bưu thiếp ông gửi về nhà thể hiện chi tiết của một trong những khu vực được trang trí đặc sắc nhất trong Alhambra, kết hợp nhiều yếu tố thiết kế khác nhau.

Matisse ban đầu chỉ tính ở lại Tây Ban Nha trong một tháng, nhưng cuối cùng ông lại đi đến hai tháng. Amélie cảm thấy buồn tủi với cuộc sống cô đơn vùng Issy ngoại ô, nên đã gửi cho chồng một tấm bưu thiếp hờn trách.

Khá là thiếu nhạy cảm, Matisse lại đi gửi cho vợ một danh sách các việc cần làm để tâm trí bận rộn hơn, trong đó có việc phải nhắc bọn trẻ súc miệng bằng nước sát khuẩn. Ngày 22 tháng 12, ông cảm thấy cần phải viết thư một lần nữa, lần này là cho gia đình Amélie: “Gửi bố, gửi chị, gửi vợ, tôi mong mọi người giúp tôi thuyết phục Amélie, người đang cực kỳ giận tôi, rằng tôi đến đây chỉ vì công việc...”

Con người của gia đình

Bức tranh La famille du peintre (Gia đình người họa sĩ) được sáng tác vào năm 1911 bởi họa sĩ người Pháp phái dã thú Henri Matisse. Ảnh: wikiart.

Matisse chỉ mang từ Tây Ban Nha về hai bức tĩnh vật Seville. Khi trở lại Issy, ông rút vào trong xưởng, bắt đầu vẽ một loạt tranh lớn mà ông gọi là “tranh nội thất giao hưởng lớn”. Bức Gia đình người họa sĩ là một trong số đó. Bức tranh cao gần 1,5 m và dài gần 2 m, được Matisse chú trọng nhiều vào màu sắc và họa tiết.

Một lần nữa, Matisse lại thể hiện nhiều tầng lớp hoa văn Hồi giáo, lồng ghép nhiều yếu tố trang trí khác biệt, thậm chí sự hòa trộn lần này còn đa tạp hơn nhiều.

Phần giấy dán tường kiểu Pháp gợi lên phong vị mùa xuân, với những bông hoa lưa thưa “rải rác” khác lệ thường, trong khi tấm thảm Đông phương thì mang hoa văn kỷ hà sặc sỡ. Mọi thứ đều được cân bằng một cách kỹ lưỡng.

Ví dụ, màu lam-lục của lọ hoa được lặp lại trên đôi giày của cô con gái Marguerite, rồi lại trên thảm. Danh phận của các thành viên gia đình Matisse được thể hiện qua trật tự trang trí trong tranh, và ta có thể lờ mờ thấy nét căng thẳng trong cái gia đình ẩn tàng sự mong manh này. Thảy đều thẳng người, mặc đúng trang phục, cả nhà đang tạo dáng cho Matisse vẽ, nhưng có lẽ không còn sự sẵn lòng như trước.

Với chút không chân thật, Matisse cho Amélie đóng vai một phu nhân kiêu kỳ, khác xa hình ảnh người nữ chiến binh can đảm trong bức Đường màu lục. Cái trật tự ngăn nắp hết mức này đem đến cảm giác khó chịu. Matisse về sau nhận xét: “Ta không thể sống trong một căn phòng được dọn dẹp quá kỹ... Ta phải vào rừng sâu để tìm kiếm những cách sống đơn giản hơn, không làm ngột ngạt linh hồn.”

Olga Meerson - một trong số học trò có tên tuổi của Matisse - đã vẽ một tranh “đối họa” cho bức chân dung gia đình đầy vẻ khắc nghị này, khắc họa Matisse đang nằm ườn ra trong bộ đồ ngủ. Olga đã yêu Matisse, và vấn đề còn phức tạp hơn khi cô nghiện morphine. Các tài liệu về Matisse thường cho rằng tình yêu của Olga là kiểu tình yêu ám ảnh, nhưng bức chân dung cô vẽ lại thể hiện rõ sự thân thiết giữa hai người.

Matisse và Picasso thường hay được so sánh với nhau: tuy cách thực hành nghệ thuật của hai người có nhiều điểm tương đồng, nhưng tính cách họ thường được xem là đối nghịch: Picasso trăng hoa, còn Matisse là con người của gia đình.

Cái hình ảnh người đàn ông của gia đình mà Matisse gầy dựng cho bản thân này lại có phần không chân thực. Ông thường vắng nhà, cư trú ở nước ngoài suốt thời gian dài khi những đứa con ông đang trong giai đoạn lớn lên.

Dù Picasso và Matisse là hai con người rất khác nhau, thì cả hai đều bị hút hồn vào đam mê của mình. Matisse về bản chất là con người khoác lên mình nhiều lớp da - bộ áo khả kính không nên che mất cái cốt lõi nhiệt huyết của ông, bằng không nhiều khả năng cái xung lực thúc đẩy nghệ thuật của ông sẽ bị xóa mờ.